Vrijheid Verbindt: ‘Deze tijden vraagt meer om te denken in het wij’
17 april 2025 om 13:00 AchtergrondHOEVELAKEN Het project ‘Vrijheid Verbindt’ richt zich op het vastleggen van de verhalen van inwoners van de gemeente Nijkerk die de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt en veteranen uit Nijkerk, Nijkerkerveen en Hoevelaken. We delen deze verhalen met een breed publiek. ‘Vrijheid verbindt’ is een initiatief van de Stad Nijkerk, de Bibliotheken in de gemeente Nijkerk, Oranjevereniging Nijkerkerveen en Historisch Hoeflake en documentairemaker Olaf Koelewijn, die van zes van deze portretten een documentaire maakt. Dit project kwam tot stand dankzij een subsidie van de gemeente Nijkerk.
Hoevelaker Theo ten Haaf diende als generaal-majoor vlieger van de Koninklijke Luchtmacht bij Defensie en werd uitgezonden naar conflictgebieden als Bosnië, Macedonië, Albanië, Irak, Afghanistan, Oekraïne en diverse Afrikaanse landen. Hij was sinds de oprichting in 2018 tot 2021 commandant van het Netherlands Special Operations Command.
door Maranke Pater
,,Het beeld bestaat: je bent veteraan en hebt in conflictgebieden gezeten, je hebt dus veel zorgen. Dat is nog steeds niet zo, ik heb mijn uitzendingen altijd als positief ervaren. Waarom? Omdat ik altijd wat kon betekenen voor de bevolking en mijn collega’s. Vijf procent van de veteranen heeft ptss en we focussen terecht op die vijf procent, maar het overgrote deel komt rijker van een missie terug. Je doet heel relevant werk, dat heb ik altijd bij Defensie gevonden. Tachtig jaar vrijheid is niet vanzelfsprekend. Hoe waardevol is vrijheid en het is een continue effort van ons samen.” Ten Haaf vertelt dat hij nooit uitgezonden had kunnen worden als militair als hij de steun niet had gehad van zijn echtgenote. ,,Mijn vrouw was in de rol van echtgenote en moeder belangrijk. Ze was bezorgd om mijn veiligheid, heeft me altijd gesteund en thuis liep alles door. Het verantwoordelijkheidsbesef droeg ze ook over op de kinderen.”
Op een missie op de Balkan in 1994 zag Theo de opleving van het nationalisme na het conflict dat in 1991 ontstond. ,,De Bosnische Serven wonen daar nog steeds. Ze willen niet bij Bosnië, maar bij Servië horen. Het nationalisme is vaak te koppelen aan de oudere generatie, de jeugd wil vaak wat anders. Ik ben op heel wat plekken geweest in mijn militaire loopbaan, maar in Bosnië heb ik de meest intense haat van bevolkingsgroepen ten opzichte van elkaar ervaren.” In 1994 was Theo in Srebrenica voor een voorverkenning. Hij reed door dorpjes heen waar veel huizen in brand waren gestoken. ,,En dan was niet alleen het huis in de fik gestoken, maar ook het hondenhok dat er naast zat. Alsof de daders er mee wilden zeggen: ‘Je zult niks hebben’. Inwoners kregen ook met plunderingen te maken. Er hing huisraad uit de ramen, zoals lakens en dekens. Bij flatgebouwen waren houten balken voor de ingangen gezet zodat sluipschutters moeite hadden om mensen neer te schieten die door de gang heen liepen. De flatbewoners hadden meerdere uitgangen voor zichzelf gemaakt, zodat er een kleinere kans was voor een sluipschutter om ze neer te schieten, omdat deze immers niet wist waar de bewoners uit zouden komen.”
Theo beschrijft de onderlinge haat In Bosnië als een burgeroorlog, anders dan in Afghanistan waar de Taliban de macht had gegrepen. ,,In Afghanistan bestaat de Taliban uit drie lagen: je hebt de strenge, islamitische mensen die de hardcore vormen en de leiding heeft, dan is er een ring van millitaire commandanten die zich sterk geformeerd hebben. De derde laag bestaat uit boerenzonen. De Taliban eiste van hen dat ze in dienst gingen. Ik heb altijd gezegd, ook tegen mijn mensen: ‘denk erom dat je de vijand nooit als een beest of iets onmenselijk ziet’. Ook Jan Talban heeft een vrouw en kinderen, gaat ‘s ochtends van huis en wil ‘s avonds thuis komen. Ik heb er geen enkel probleem mee gehad om helikopters of F16’s in te zetten tegen commandocentra van de Taliban en tegen de Talibanleiders. Dit zijn zijn legitieme militaire doelen. Die moet je uitschakelen. Ik houd wel het menselijk welzijn in de hand, vertel mijn personeel dat ze zichzelf nooit tot hun niveau mogen verlagen. Wij kwamen vaak vanuit de lucht. In Afghanistan hebben mijn mensen ontelbare keren het leven van de militairen, het burgerpersoneel en de bevolking op de grond gered. Als jij een collega hebt die gewond is geraakt of omgekomen is door een bermbom, dan kan dat makkelijk wraakgevoelens opwekken. Het is de plicht van officieren om daar goed voor te waarschuwen om dat niet te doen. Houd je morele standaarden zoals je geleerd hebt en houd je aan het humanitair oorlogsrecht.”
(Tekst gaat verder onder de foto)
Theo ten Haaf voor zoals hij het zelf noemt - I love myself wall. - Mathilde Dusol.
Vaak is er weinig keuzevrijheid
De rode draad in een conflict zijn volgens Theo de mensen die als eerste en het meest eronder lijden: kinderen en ouderen. ,,Zij worden vaak ongewild betrokken bij het conflict of gevechtsacties en kunnen geen kant op. Vaak is er weinig keuzevrijheid.”
De Hoevelaker is meerdere malen beschoten en heeft in risicovolle situaties gezeten. ,,Dat weet je als millitair en dat hoort ook bij je werk, maar je leert er gaandeweg ook mee leven. Ik was commandant van de Air Taskforce in Afghanistan. We werkten met Chinooks en Apaches. Drie tot vier keer in de week werd ons kamp beschoten met raketten vanuit de Taliban. Je kunt dan heel dramatisch doen, maar de kans dat een raket viel op een plek waar iemand liep, en dat iemand gewond raakte of overleed, was heel klein. De vliegbasis had een enorm oppervlakte. Als er iets gebeurde, ging iedereen direct naar de bunker. We lieten ons leven er niet door leiden. De angst overheerste niet.”
MARKET GARDEN
In veel situaties tikte gelijk de combat drill in. ,,Je handelt zoals je dat geleerd is. In onze helikopters werden we regelmatig onder vuur genomen. Dan vloog er een RPG-raketwerper onder de kist door. De vliegers maakten dan gelijk uitwijkmanoeuvres. Er ontstond een samenwerking tussen de vliegers en de boordschutters. Je moet je voorstellen dat je als achterste schutter de boordschutter niet kunt zien. Samen onderdrukten ze heel effectief de tegenstander.” Met Amerikaanse en Britse collega’s werd er een grote helikopteraanval in Afghanistan gepland in Musa Qala. Dit was één van de grootste acties waar Theo samen met zijn Amerikaanse en Engelse collega-commandanten leiding aan gaf. Samen hadden ze de beschikking over meer dan dertig helikopters om een bataljon van de 82ste Airborne Divsion op het doel te brengen. Dit is dezelfde divisie als de divisie die in 1944 in Nederland is geland en heeft gevochten bij Nijmegen tijdens operatie Market Garden. ,,Voor mij was dit een mooie link met het vechten voor vrijheid. In de ochtend ging de ‘padre’, de priester die op het kamp aanwezig was, voor in een gebedsdienst en toen gingen er vierhonderd koppies naar beneden. Mensen realiseerden zich dat ze een actie in zouden gaan waarin het vechten kon worden. Ik ben niet gelovig, maar zag wel dat dat moment echt wat met de mensen deed.” Als één grote groep helikopters vanaf de basis in Kandahar vertrok, zou dat natuurlijk vraagtekens oproepen bij de Taliban en daarom hadden de leiders van de operatie iets slims bedach. ,,Onze basis stond onder continue observatie van de Taliban. In plukjes van drie tot vier helikopters zwierven onze helikopters uit, in verschillende richtingen. Het leek voor de Taliban een normale operatie, maar wat ze niet wisten was dat we een ontmoetingspunt in de woestijn hadden, daar kwamen we allemaal samen. Ik zat op de jumspeat achter twee vliegers. Dan raas je zo op twintig meter hoogte boven het land, met 250 tot 300 kilometer per uur. Vanuit het zijraampje in de cockpit zag ik een groot aantal zwarte stipjes om me heen samenkomen en zo wist ik dat ons plan werkte. Op de eerste landingsplek kwam toch de Taliban de kop op steken en daarom zijn we naar een reeds geplande alternatieve landingsplek gegaan. Hier kwam ook weer het belang van de drills en de training naar boven. Bij mij in de Chinook-transporthelikopter zat een quad erin met mortiermunitie en twintig Amerikaanse soldaten. Dagenlang hadden we met de Amerikanen getraind voor de landing. We kwamen in de landingsfase en de quad was toen al gestart. De riemen waar hij mee vast zat werden los gehaald, de Chinook raakte de grond, de klep ging open en in zeventien seconden rolde er twintig man uit. Dit bereik je alleen door continu te trainen zodat iedereen blindelings weet wat hij of zij moet doen.”
(Tekst gaat verder onder de foto)
Theo ten Haaf in een Spitfire. ,,Een beroemd jachtvliegtuig uit de Tweede Wereldoorlog. Ik vlieg dit toestel bij de Koninklijke Luchtmacht Historische Vlucht. We voeren met het vliegtuig herdenkingsvluchten uit, bijvoorbeeld bij de onthulling van een monument op een plek waar in de oorlog een vliegtuig is neergestort, en we vliegen voor veteranenevenementen. - Eigen foto
GELOOFWAARDIGHEID
Na de Koude Oorlog werd er veel bezuinigd op Defensie en verloor de krijgsmacht aan geloofwaardigheid, vertelt Theo. Dat wordt nu weer verbeterd maar kost de nodige tijd.,,We hebben de minste kans op een oorlog als we een goede afschrikkingsdrempel creëren naar Poetin toe. Die is nu nog te laag en moet veel beter. Ook moeten we bewust zijn van hybride conflictvoering om samenlevingen te ontregelen door bijvoorbeeld desinformatiecampagnes.” Hij vertelt dit vanuit de ervaringen die hij had in Oekraïne toen hij leiding had over de missie om de MH17-slachtoffers naar Nederland terug te brengen. ,,Wat mij onlangs nog enorm ergerde was dat een Bundestaglid van de politieke partij AFD in Duitsland zei dat de MH17 door een Oekraïens vliegtuig was neergeschoten. Het is ongelooflijk hoe ver het gif van het verspreiden van leugens doordringt.” Theo heeft de operationele leiding van Defensie gehad over de Nuclear Security Summit waar Obama en andere regeringsleiders samen kwamen. Hij werkte ook veel samen met de Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid in diverse ministeries. ,,Ik kende al veel mensen die bij crisesbeheersingsorganisaties zaten toen de dag kwam van het nieuws over de MH17. De MH17 is een voorbeeld van dat we nooit moeten denken dat de oorlog ver weg is. Ineens werden we geconfronteerd met 298 slachtoffers waarvan er 196 de Nederlandse nationaliteit hadden. Hoeveel mensen kennen niet iemand die in dat vliegtuig heeft gezeten? Het MH17-dossier was heel verdrietig, omdat we wisten dat alle inzittenden waren omgekomen. Het was ook een voorbeeld van hoe relevant je werk als militair kan zijn.” Het belangrijkste was om Nederlandse militairen naar Oekraïne te brengen om de lichamen en de menselijke resten van de slachtoffers naar Nederland te krijgen voor DNA onderzoek. Op deze manier konden ze toch weer worden herenigd met hun geliefden, familie en vrienden. Ook de wrakstukken moesten op transport worden gezet. ,,Ons motto was: ‘Bring them home’. We hadden graag de laatste twee slachtoffers willen identificeren, maar we zijn er van overtuigd dat we ze gevonden hebben. Misschien lukt dat in de toekomst met beter DNA-onderzoek.”
(Tekst gaat verder onder de foto)
Onderscheidingen. - Mathilde Dusol
WEERBAARHEID
Naar zijn idee moet de weerbaarheid omhoog in de samenleving. Daarom werkte hij mee aan de leergang Nationale Veiligheid. ,,Ik vind het hele zorgelijke tijden. Ik heb de wereld nog nooit zo onstabiel gezien en op meerdere plekken in de wereld. Het is niet alleen het ene conflict in Oekraïne, in het Midden Oosten is er een grote kans op escalatie, evenals in China en Taiwan en de enorme instabiliteit die in voormalig Frans-Afrika is ontstaan. De regeringen vallen daar heel snel om en dat is nog nooit eerder gebeurd. Mensen denken vaak nog te conventioneel in oorlogen. Ik geloof niet dat hier een Russische tank door de straat zal rijden, maar wat ik wel geloof is dat de Russische ballistische raketten doelen in Nederland kunnen raken. Nederlanders realiseren zich dat niet. Er vindt een hybride oorlogvoering plaats. Van desinformatie verspreiden in politieke campagnes, cyberaanvallen en het financieren en creëren van grote tegenstellingen en spanningen in samenlevingen. Voorbeelden zijn het migratiedossier en de spionage op de OPCW waar Russen zijn opgepakt. De OPCW is een organisatie die chemische wapens controleert. De Rusische spionnen wilden de bijeenkomsten afluisteren. Er is al een breuk in een leiding in de Oostzee geconstateerd, dus er is een kans op een aanval met chemische wapens, zoals de gifaanval in Salisbury. Ik denk dat de kans in Nederland groter is dat er digitale ontwrichting ontstaat. Ik roep ook iedereen op om een noodpakket aan te leggen en hier mentaal klaar voor te zijn, je moet je kunnen redden als er geen stroom, water en elektra is en als de logistieke systemen er uit liggen. Help je buren, instrueer je kinderen, geloof in de kracht van de samenleving. We staan op een kantelpunt, er zijn vraagtekens ontstaan of Amerika en Nederland nog wel dezelfde waarden nastreven op het gebied van democratie en internationaal recht. Er zijn twijfels over de Amerikaanse veiligheidsgarantie voor Europa en de nucleaire veiligheidsgarantie. Maar er is ook één ding waar Trump volkomen gelijk in heeft: we hebben te lang op de pof geleefd en te weinig geïnvesteerd in onze eigen veiligheid. Er moet meer geïnvesteerd worden in Defensie.”
(Tekst gaat verder onder de foto)
Theo ten Haaf bij AH-64 Apache. ,,Dat is de gevechtshelikopter van de Koninklijke Luchtmacht waar ik op gevlogen heb.’’ - Eigen foto
De kans dat dit weer gebeurt is stukken groter geworden
De Hoevelaker vindt ook dat er een individuele cultuur is ontstaan. ,,Het grootste gedeelte van de Nederlanders is nog nooit in zijn of haar leven bedreigd geweest. We hebben het voornamelijk over onszelf, het ‘ik-gevoel’. Deze tijden vraagt meer om te denken in het wij. We moeten samenwerken. Er is veel steun voor de militaire bijdrage aan Oekraïne maar als we naar onze eigen gevechtsbereidheid kijken is die bedroevend laag.” Hij vliegt nog in een beroemd jachtvliegtuig uit de Tweede Wereldoorlog, de Spitfire. In de Tweede Wereldoorlog vlogen de geallieerden met Spitfires om te knokken tegen de Duitsers. ,,Het was een luchtoorlog en de intensiteit is verschrikkelijk geweest, in een paar uur tijd kon zo achthonderd man omkomen. De verliezen in de lucht waren intens. Een goed voorbeeld hiervan is het Bomber Command van de Royal Air Force. In de oorlog hebben daar 125.000 veelal jonge mannen gediend. Van deze groep sneuvelde een groot deel van de mannen, raakten ze gewond of werden ze gevangen genomen. Een totaal van 72 procent. Mensen kunnen zich er nu geen voorstelling van maken en daarom blijft het belangrijk om historische vluchten te maken, om de herinneringen levend te houden en om te laten zien wat de geallieerden en de verzetstrijders voor onze vrijheid hebben gedaan. Er moet een realisatie komen dat we die situatie koste wat kost willen vermijden en voor behoud van de vrijheid onszelf weer weerbaar maken, want de kans dat dit weer gebeurt is stukken groter geworden. Ik heb net een kleinzoon gekregen en ik wil dat hij ook een toekomst heeft en in vrijheid op kan groeien.”
Theo ten Haaf geeft op dinsdag 22 april een lezing in Bibliotheek Nijkerk over zijn ervaringen in conflictgebieden in Bibliotheek Nijkerk aan de Frieswijkstraat 99. Kaarten zijn verkrijgbaar via www.bibliotheeknijkerk.nl. Zes weken lang verschijnt in de Stad Nijkerk een artikel dat telkens iemand portretteert die de Tweede Wereldoorlog heeft meegemaakt en een interview met een veteraan die in dienst van Defensie in een recent conflict heeft gediend.
