Vrijheid Verbindt: ‘Hebben we wel écht iets geleerd van 40-45?’
2 april 2025 om 10:30 Achtergrond Vrijheid VerbindtNIJKERK Het project ‘Vrijheid Verbindt’ richt zich op het vastleggen van de verhalen van inwoners van de gemeente Nijkerk die de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt en veteranen uit Nijkerk, Nijkerkerveen en Hoevelaken. We delen deze verhalen met een breed publiek. ‘Vrijheid verbindt’ is een initiatief van de Stad Nijkerk, de Bibliotheken in de gemeente Nijkerk, Oranjevereniging Nijkerkerveen en Historisch Hoeflake en documentairemaker Olaf Koelewijn, die van zes van deze portretten een documentaire maakt. Dit project kwam tot stand dankzij een subsidie van de gemeente Nijkerk.
door Job van der Mark
Jos van den Bosch uit Nijkerk werd geboren in 1942. De enige persoonlijke herinnering die zij heeft aan de Tweede Wereldoorlog speelt zich af in een schuilkelder waar ze dicht tegen haar moeder aan zat. De wederopbouw en de bijbehorende mentaliteit van die jaren kan ze zich nog wel goed herinneren. ,,Het oordelend denken van toen zie ik vandaag de dag net zo goed terug.”
Twintig april is een datum die emoties oproept bij de familie Van den Bosch uit Nijkerk. Op 20 april 1945 werd Nijkerk bevrijd van Nazi-Duitsland, op 20 april 1934 trouwden de ouders van Jos van den Bosch en bovenal: op 20 april van het jaar 1889 kwam Adolf Hitler ter wereld in het Oostenrijkse Braunau am Inn. ,,Ik hoor het mijn moeder nog zeggen: als ik dit van tevoren geweten had, waren we op een andere datum getrouwd”, memoreert Jos van den Bosch. ,,Dan had ik een andere dag gekozen en niet deze verschrikkelijke datum. Het geeft aan hoe de Tweede Wereldoorlog en de man die het allemaal is begonnen een stempel hebben gedrukt op het leven van mijn ouders.”
SCHUILKELDER
Zelf was Jos van den Bosch te jong om actieve herinneringen aan de periode 1940-1945 te hebben. Ze kan zich nog één beeld voor de geest halen die bijzonder helder is. ,,Ik zat met mijn moeder in een schuilkelder, dat moet aan het einde van de oorlog zijn geweest. Op de een of andere manier komt de kleur wit naar boven als ik eraan terugdenk. Ik denk dat de kelder wit gesausd was? Ik zat in ieder geval heel dicht tegen mijn moeder. Ze troostte mij. En ik weet nog dat ik dacht: waar zijn mijn broers Wouter en Marinus? We waren met drie kinderen thuis, ik was met afstand de jongste. En mijn vader, die miste ik ook heel erg op dat moment. Waarom ik me dit zo detaillistisch kan herinneren? Het zal een angstig moment zijn geweest, dat heeft er ongetwijfeld mee te maken.”
Dat de Nijkerkse te jong was om de Tweede Wereldoorlog bewust mee te maken, betekent niet dat ze er weinig van weet. Geschiedenis bestuderen is een hobby voor Jos van den Bosch en met haar familiegeschiedenis is het niet verwonderlijk dat het grootste militaire conflict van de vorige eeuw haar bijzondere interesse heeft. ,,Aan het begin van de Tweede Wereldoorlog is de complete gemeente Nijkerk ontruimd geweest. Dat was op last van het Nederlandse leger. De hoop was om de Duitse opmars richting het Westen te dwarsbomen door artilleriebeschietingen vanuit de omgeving Soest deze kant op. Ik was nog niet eens geboren, maar mijn ouders en mijn beide broers werden geëvacueerd naar Harderwijk. Na de capitulatie van Nederland keerden zij weer terug naar onze woning in de Groenestraat. Er was veel schade aangericht. Een granaatscherf dwars door een schilderij, de meeste meubels waren stuk en ze konden zo door een gat in de muur naar de buren lopen. De kosten voor het herstel zijn trouwens wel vergoed door de Nederlandse overheid, heb ik begrepen.”
(De tekst gaat verder onder de foto)
Bonnenboekjes. - Mathilde Dusol
ALLES OP DE BON
Jos van den Bosch beleefde haar opgroeiende jaren in de periode van wederopbouw na de oorlog. Het eerste woord dat bij haar naar binnen schiet als ze terugdenkt aan die tijd, is schaarste. ,,Er was simpelweg geen luxe. Ik had winterschoenen, zomerschoenen en een paar klompen en sandalen. Tot ver in de jaren vijftig kon je enkel producten op de bon kopen. Textiel, tabak, voedsel, alles. Zo’n beetje in iedere straat had je wel een kruidenierswinkel, maar ook daar werden enkel de basisproducten verkocht. Maar dat ik toen iets tekort kwam? Nee, dat toch niet. Het was zoals het was en je dacht er verder niet zo over na.”
Aan het werkbureau in haar Nijkerkse woning pakt Jos van den Bosch er een stapel printjes en documentjes bij. Vrij snel vindt ze wat ze zoekt: geldbiljetten die een indrukwekkende nominale waarde hebben: 1000 Reichsmark, 20.000 Reichsmark. ,,Mijn vader verzamelde muntgeld als hobby. Door de devaluatie was de Duitse Reichsmark niets meer waard en verschillende van die bankbiljetten heeft hij niet ingeleverd, maar gewoon bij zijn verzameling bewaard. Op 26 september 1945 moest al het geld ingeleverd worden voor de grote geldzuivering. Daarna kregen alle Nederlanders tien gulden: het bekende ‘Tientje van Lieftinck’. Men kreeg in de daaropvolgende maanden slechts toegang tot een tegoed nadat was bewezen dat het geld op een rechtmatige wijze was verkregen.”
(De tekst gaat verder onder de foto)
Jos van den Bosch schrijft veel over de geschiedenis van Nijkerk. Foto: Mathilde Dusol - Mathilde Dusol
Het volgende document dat ze er uitpakt is een handgeschreven briefje van Willem ter Borg, die getrouwd was met tante Anna, een zus van haar moeder. Ter Borg beschrijft aan zijn vrouw en kinderen dat hij het goed heeft en genoeg te eten krijgt. Van den Bosch: ,,Willem ter Borg is opgepakt tijdens de Razzia van Putten, net als twee broers van mijn moeder. Toen hij dat briefje schreef, zat hij in straf- en doorgangskamp Amersfoort. Alle drie zijn ze doorgestuurd naar de concentratiekampen Neuengamme en Ladelund in Duitsland. Geen van hen heeft dat overleefd. Aan het begin van 1944 stierf mijn opa, de vader van mijn moeder. Met zijn zonen die dus ook zijn opgepakt, runde hij Slagerij Simon in Putten. Iedereen kende die slagerij. De Razzia van Putten heeft een ongelofelijk grote impact gehad op mijn familie.”
De woning in Putten van Willem ter Borg en zijn vrouw Anna is tijdens de razzia tot de grond toe afgebrand door de Duitsers. Willem en Anna hadden vijf kinderen. Eén daarvan was Rie, een nichtje van Jos met wie zij na de oorlog vaak speelde. ,,Tante Anna en de kinderen hebben een tijd in een noodwoning gewoond, achter hun verwoeste huis. Ik speelde vaak met Rie op de ruïnes van die woning. Als ik daar nu aan terugdenk… Het geeft nog steeds verdriet.”
VERZUILING
In de jaren na 1945 resoneerde de Tweede Wereldoorlog nog lang na in huize Van den Bosch, kan Jos zich herinneren. ,,Ik was als kind altijd buiten te vinden. Met name met jongens mocht ik graag spelen. Maar ik mocht nooit met de kinderen van een gezin uit de buurt spelen. De vader was een zwarthandelaar geweest in de oorlog. Mijn vader zei altijd: ‘Die man is rijk geworden van de ellende van anderen’. Ik kan me ook nog een voorval jaren later herinneren. Ik was vijftien, behoorlijk rebels, dus ik besloot om mijn haren kort te laten knippen. Toen ik later thuiskwam, waren mijn ouders daar niet blij mee. En dat lieten ze merken ook. ‘En ook nog bij die rot-NSB-kapper’, schreeuwde mijn vader.”
Jos van den Bosch leerde in diezelfde opgroeiende jaren dat per definitie niet zoiets heftigs als een oorlog direct nodig is om groepen mensen te verdelen. De verzuiling was in die jaren sterk aanwezig. ,,Tegenover ons woonde het hoofd van de katholieke school. Met die kinderen mochten wij absoluut niet spelen. Wij gingen naar de hervormde kerk in Nijkerk. Op zondag liepen we allemaal naar onze eigen dienst. De katholieken links naar de Huserstraat, wij rechtdoor richting de Venestraat net als de gereformeerden die ook naar hun kerkgebouw liepen dat later is afgebrand. En we negeerden elkaar volkomen. Maandag groetten we elkaar weer. Gek hè? Maar eigenlijk denk ik dat het tegenwoordig niet zoveel anders is. Hoe er over andersdenkenden wordt gedacht, moslims bijvoorbeeld. Zo ongekend hard en ongefundeerd oordelen over de ander. Ik vraag me weleens af of we écht iets hebben geleerd van de verschrikkingen tussen 1940 en 1945.”
Zes weken lang verschijnt in de Stad Nijkerk een artikel dat telkens iemand portretteert die de Tweede Wereldoorlog heeft meegemaakt en een interview met een veteraan die in dienst van Defensie in een recent conflict heeft gediend.
