Lezing over het verzet: ‘Machtig mooi om de geschiedenis na te pluizen’

NIJKERK Evert de Graaf is historicus. Hij woont in Putten en onderzoekt de geschiedenis van het dorp met een speciale aandacht voor de Puttense razzia en de gevolgen hiervan. Vanavond geeft hij de voorjaarslezing ‘Verzetsmensen in het Vizier’ bij Museum Nijkerk in De Schakel. 

,,Ik vind het hartstikke mooi om dit te doen, de kennisoverdracht is prachtig”, vertelt De Graaf. Vanavond spitst hij zijn lezing toe over het verzet in Putten en de aanslag bij de Oldenallerbrug, waarna een gijzeling op het Nijkerkse stadhuis en de razzia van Putten plaatsvond. ,,Wat is nou verzet? Als mensen na 20.00 uur op straat gingen, is dat verzet? Als je je kind de namen van het koninklijk huis geeft, is dat verzet? Het moet echt gegrond zijn en bedoeld om de nazi’s te ondermijnen. We zien in Nederland het verzet pas ontstaan na de drie stakingen. Dit waren de februaristakingen, de april-mei staking en de spoorwegstaking. Elke keer na een staking zie je dat er meer mensen in het verzet komen. ‘Na de oorlog zat iedereen in het verzet’ is een bekende uitspraak van Van Mierlo. Maar het harde optreden naar de Duitse overheersers nam wel toe in de laatste oorlogsjaren.” 

MOTIEVEN In de lezing wordt stilgestaan bij wie van de daders van de aanslag bij de Oldenallerbrug waren en wie het bevel gaf. ,,Heeft bijvoorbeeld Prins Bernhard opdracht gegeven tot de aanslag? Een aantal verzetsmensen heeft daar zeer tegengestelde meningen over die ook nog eens zeer tegenstrijdig zijn. Het is heel boeiend: wat waren de motieven van de mannen om in het verzet te gaan en hoe oordeelde Putten over deze verzetsdaden?” 

DOCUMENTAIRE De Graaf staat stil bij het boekje Putten op de Veluwe van Koos Groen en Willem G. van Maanen. ,,De VARA wilde naar aanleiding van dit boek een documentaire uitzenden, gebaseerd op dit boek, maar de inwoners van Putten dachten dat de linkse VARA Putten weg zou zetten als een oer-christelijk zwarte kousen dorp en dat Putten besmeurd zou worden met allerlei aantijgingen.”

Alle acht betrokken verzetsmensen bij de aanslag op de Oldenallerbrug worden tegen de loep gehouden. ,,Van de een weet je veel meer dan van de ander. Er is een heel aantal mensen omgekomen, die hebben we niet kunnen interviewen en daar is ook heel weinig van bekend. Een verzetsman trok zich terug, die wilde met niemand meer contact hebben buiten zijn gezin.” 

ONDERZOEK De Graaf baseert zijn lezingen op jarenlang onderzoek in de archieven van het NIOD en het Nationaal Archief. ,,Het is machtig mooi om de geschiedenis na te pluizen in het NIOD en het Nationaal Archief in Den Haag. Voor mij is het ook nog niet afgelopen. Mijn opeenstapeling van jaren onderzoek, bronnen en tijdschriften die ik allemaal verzameld breng ik bij de gemeente Putten, zodat zij het kunnen digitaliseren. Dan gaat niet verloren.”  

Het geeft nog steeds een kick om mooie feiten te ontdekken

ARCHIEFRATTEN Hij heeft vrienden die hem helpen met onderzoek. ,,Wij zijn echte archiefratten. We gaan hele dagen naar Amsterdam of Den Haag. Je mag er niks kopiëren of fotograferen. Je pen en  telefoontoestel moet je inleveren. Je mag wel een laptop gebruiken, maar de camera wordt afgeplakt. Daarom schrijven we alles op met een potloodje. Elf uur zitten we dan over te schrijven wat we interessant vinden. Als het dan thuis in de computer wordt geklopt, dan doen we mooie ontdekkingen en dat geeft een aparte sensatie. Het geeft nog steeds een kick om mooie feiten te ontdekken.” 

WEGGEVOERD Zijn fascinatie komt ook door wat er met zijn familieleden is gebeurd: twee ooms zijn weggevoerd, Evert de Graaf en Hendrik de Boer. ,,Zij komen altijd naar voren in mijn verhalen. Hendrik werd doodgeknuppeld toen hij aan het bidden was voor een homp brood en mijn andere oom is in Ladelund overleden. Mijn opoe droeg rouwkleding, Puttense eenvoudige klederdracht. En de rouwkleding van mijn opoe is gebruikt door beeldhouwer Mari Andriessen voor een model, dat weer model stond voor het beeld de Vrouw van Putten.” 

Toen De Graaf nog jong was, kwamen een aantal teruggekeerden regelmatig op bezoek. Dan kregen ze een borrel en een sigaar en gingen ze verhalen vertellen. ,,Ik dronk die verhalen in als een spons.” 

Het is baanbrekend wat De Graaf heeft ontdekt over de verzetsmensen. ,,Ik vind het ontzettend leuk om kennisoverdracht te doen. Gisteren heb ik een lezing gegeven aan de katholieke ouderenbond over Kamp Amersfoort. Over twee personen die elkaars tegenpolen waren. De beul Kotälla en Loes van Overeem, die de Witte Engel werd genoemd. Onderzoeken liggen maar te verstoffen in archieven, terwijl we er zoveel mee kunnen doen.” 

Locatie: De Schakel, Oranjelaan 10, Nijkerk, aanvang 19.30 uur. Toegang: 5,00 euro p.p. inclusief koffie, gratis toegang voor Vrienden van Museum Nijkerk.

Door Maranke Pater