Afbeelding
Jan Bijvank

Bij ons in de binnenstad: Bijvank

Historie Bij ons in de binnenstad

NIJKERK Wat is het verhaal achter de deuren van een pand dat nu nog in de binnenstad staat? Wie durft er omhoog te kijken naar de gevels van de stad Nijkerk om te fantaseren hoe bloeiend de gemeenschap vroeger al was? Welke bedrijven ontstonden er achter Niekarkse deuren? In de serie 'Bij ons in de binnenstad' duikt journaliste Maranke Pater in de Nijkerkse archieven om de geschiedenis boven water te halen. Deze week: de geschiedenis van een Nijkerkse schoenmaker.

Het artikel gaat verder onder de foto (Jan Bijvank).

Op Singel 11, links naast Holland & Barrett, bevindt zich een plaquette, waarop vermeld wordt dat dit de plek is waar vroeger de Nijkerkse synagoge stond. Dat is dan ook meteen het enige dat daaraan herinnert. Het gebouw zelf is dermate verbouwd dat alleen de zijmuren gedeeltelijk zijn overgebleven. Om je de oude toestand te kunnen herinneren moet je minstens in de 70 zijn. En dan kun je je ook zeker wel herinneren dat daar later Schoenhandel Bijvank zat.

De synagoge stond er al sinds 1801. Er was behoefte aan omdat er toen een flinke joodse gemeenschap in Nijkerk was. In de zeventiende eeuw kwamen er Italiaanse en Portugese joden in Nijkerk terecht, in het begin van de achttiende eeuw gevolgd door Hoogduitse joden. In die tijd kwam men tot de ontdekking dat de akkers rond Nijkerk heel geschikt waren om er tabak op te verbouwen. Meerdere Joodse handelaars begonnen met veel succes in de tabakshandel. Hun geloof beleden ze onder andere in 'Het Huis met de Bijenkorf' van de familie Italiaander, aan de Koetsendijk. De Hoogduitse joden wilden ook een eigen synagoge hebben. In 1801 werd de synagoge aan Singel 11 gebouwd. Omdat in die tijd een gebouw van een niet-protestants geloof niet mocht opvallen in het straatbeeld, net zoals de katholieke schuilkerken, werd de synagoge op enkele meters achter de rooilijn van de straat gebouwd. Na de oorlog waren er in Nijkerk maar twee Joodse families overgebleven. Zij gingen in Amersfoort naar de synagoge. Daarmee was de Nijkerkse synagoge overbodig geworden. Hij kwam te koop te staan en werd verkocht aan Jacob Bijvank, de vader van Jan Bijvank, die de grotere ruimte hard nodig had voor zijn snelgroeiende schoenenwinkel.

Het artikel gaat verder onder de foto (Jan Bijvank). 

Jan Bijvank, de laatste mede-eigenaar van de schoenenzaak woont nog steeds met veel plezier met zijn vrouw Ineke boven hun voormalige schoenenzaak, in feite in de oude synagoge. Hij legt uit hoe de zaak tot stand kwam. ,,In 1876 was Jan Jacob Bijvank, mijn overgrootvader, als schoenmaker vanuit Hilversum in Nijkerk komen wonen. Hij begon in dat jaar zijn eigen schoenmakerij bij de grote poort vooraan in de Langestraat, waar veel later de sigarenwinkel van Van den Ham is gekomen. Een goede schoenmaker repareerde niet alleen schoenen, maar máákte ze ook zelf, omdat er nog vrijwel geen schoenfabrieken waren. Daarom werd er aan de straatzijde ook een winkeltje ingericht om de zelfgemaakte schoenen te verkopen. In die tijd waren linker- en rechterschoenen nog gelijk. Pas later werd daar onderscheid in gemaakt." In 1889 verhuisde het gezin Bijvank naar Singel 25. In 1885 werd de grootvader van Jan Bijvank, Jan, geboren. Ook hij werd schoenmaker en ging rond 1900 zijn vader in de schoenmakerij helpen. ,,Hij was een heel bescheiden man, een pure ambachtsman, die erg van zijn tuintje en zijn kippetjes kon genieten. Zolang hij na afloop van het werk zijn pijpje kon roken, was hij heel tevreden. Mijn oma was degene die meer van de wereld wilde zien."  Het leven voor de oorlog was heel anders dan nu. Op het Singel woonden verschillende joodse families die middenstander waren. 's Avonds zaten verschillende mensen voor de deur op een stoeltje met elkaar te kletsen. De winkel ging 's morgens vroeg al open om 8.00 uur en was avonds tot 22.00 uur geopend. In de zomer was dit zelfs tot 23.00 uur. ,,Toch kon het op zondag gebeuren dat er aan de deur worden gebeld door klanten die vergeten waren om hun gerepareerde schoenen op te halen voordat ze naar de kerk gingen. Als er een Joods feest was, zoals het Loofhuttenfeest, werden ook hun buren uitgenodigd om dit mee te komen vieren. Het leven was veel gemoedelijker ondanks dat ze enorm lange werkdagen hadden."

Het artikel gaat verder onder de foto's (Jan Bijvank).

Vanaf de vijftiger jaren van de vorige eeuw nam de welvaart snel toe. Dat gold ook voor de schoenenverkoop. ,,De meeste Nederlandse schoenfabrieken stonden in Brabant en mijn vader ging elke woensdagmiddag, als de winkel gesloten was, naar Brabant toe. Dan kwam hij terug met een volle auto met nieuwe voorraad. Ik weet nog wel dat we veertig zitplaatsen in de winkel hadden en dat de winkel op vrijdagavond en zaterdag vol zat met mensen die schoenen pasten. Met de hele familie kwamen ze binnen." In de 80er jaren werd veel productie naar het buitenland verplaatst, waardoor de meeste Nederlandse fabrieken moesten stoppen. Daarmee stopten ook de wekelijkse tochtjes naar Brabant en werd het moeilijker om nabestellingen te realiseren.

Het artikel gaat verder onder de foto's (Jan Bijvank).

Door de toenemende omzet was de bedrijfsruimte op Singel 25 al snel te klein. ,,Daarom nam mijn vader, Jacob Bijvank, de grote stap om de synagoge te kopen en te laten verbouwen. Velen verklaarden hem voor gek, maar ze kregen ongelijk." Al in 1964 werd de zaak uitgebreid met het belendende pand van fietsenmaker Van Domselaar op Singel 9. ,,Inmiddels zat ik toen op de middelbare school en de vraag kwam of ik interesse had in het bedrijf te komen. Eigenlijk was ik graag naar het conservatorium gegaan, maar ik kwam tot het inzicht dat het verstandiger was om de zaak over te nemen en de muziek als hobby te houden." In 1968 kwam Jan in de zaak te werken en heeft daar lang met zijn vader kunnen samenwerken. ,,Zolang hij kon is hij in de zaak blijven werken. In 1980 hebben we een deel van het pand van buurman Drenth, Singel nr. 7, leer- en sportartikelen, kunnen kopen. Dit bracht de vloeroppervlakte van de winkel op zo'n 200 m2 ."

,,De seizoenen liepen vroeger heel anders dan nu. De opruimingstijden waren wettelijk vastgesteld en begonnen pas in de tweede week van januari en in juli en de uitverkoop duurde maar 4 weken. ,,Op zich natuurlijk heel gezond dat de artikelen pas afgeprijsd werden als het seizoen voorbij was." Extra hoogtijdagen waren voor Sinterklaas en de Veluwe Wandeltocht. In de dagen voor de Veluwe Wandeltocht verkochten we talloze gympjes. ,,Sinterklaas was een echt pantoffelsfeest. Op de dagen na Sinterklaas werden er wel meer dan 100 paar geruild voor een andere maat of model."

Het artikel gaat verder onder de foto's (Jan Bijvank).


De inkoop van de collectie was altijd een hele kluif. Omdat de productie van schoenen heel arbeidsintensief is, moesten ze meer dan een half jaar in het voren worden besteld. ,Als de winterschoenen binnenkwamen hadden we de meeste zomerschoenen voor de volgende zomer al besteld. Zolang van tevoren moest je dus al weten wat de mode zou worden. Om dat uit te puzzelen was heel wat modeshow- en beursbezoek, onder andere in Düsseldorf, nodig. Daarna werden de schoenen bij tientallen fabrikanten en importeurs op de beurs ingekocht." De moeilijkheid was dan om te weten te komen welke modellen en kleuren over meer dan een half jaar actueel zouden zijn. ,,We konden dan kiezen uit schoenen en laarzen die voor heel Europa bestemd waren. Dat aanbod moest dan naar Nederland en uiteindelijk naar Nijkerk worden vertaald. Vervolgens moesten de maten worden bepaald. Ook de computer kon je daar niet voldoende bij helpen; je wist wat vorig seizoen goed verkocht was en wat je over had, maar voor het volgende seizoen was fingerspitzengefühl en een goede hand van gokken noodzakelijk."

Het artikel gaat verder onder de foto's (Jan Bijvank).

Een mijlpaal in het (uiteindelijk) 137-jarige bestaan was de toekenning van het Hofleverancierschap in 2001 toen de zaak 125 jaar bestond. ,,Als hofleverancier lever je doorgaans nooit aan het hof, het hofleverancierschap is eigenlijk een lintje voor zaak. Toch wisten de stadsgidsen al snel te vertellen dat de leden van de hofhouding na een bezoek aan onze zaak ook altijd even bij het Kalkhok langs gingen, omdat daar zoveel speciale producten werden verkocht."

De markt in schoenen is altijd vrij constant geweest. De economische crisis in 2008 was niet direct te merken in de schoenenbranche, maar geleidelijk werden de gevolgen van de neergaande economie en de stijgende internetverkoop ook bij Bijvank duidelijk voelbaar. ,,Hoewel we nog rustig door hadden kunnen gaan, hebben we toch de zaak op 31 december 2013 gesloten. Ik heb altijd gezegd dat ik in 2013, het jaar waarin ik 65 hoopte te worden, zou stoppen met werken, onafhankelijk van wat er verder gebeurde. We hadden geen opvolging, want onze vier kinderen hadden andere plannen. En omdat er door de crisis ook niemand zo'n zaak meer durfde over te nemen hebben we besloten de zaak drastisch te verbouwen en hem vervolgens te verhuren. Ondanks de stress en de lange werkdagen hebben we het altijd met veel plezier en inzet in onze zaak gewerkt."

Zo kwam er een einde aan een bedrijf dat lange tijd toonaangevend was in het Nijkerkse centrum en dat in de loop der jaren aan meer dan 125 werknemers werk heeft verschaft.

Door Maranke Pater

advertentie