Afbeelding
Maranke Pater

Bij ons in de binnenstad: Eerste Pastorie

Historie Bij ons in de binnenstad

NIJKERK Wat is het verhaal achter de deuren van een pand dat nu nog in de binnenstad staat? Wie durft er omhoog te kijken naar de gevels van de stad Nijkerk om te fantaseren hoe bloeiend de gemeenschap vroeger al was? Welke bedrijven ontstonden er achter Niekarkse deuren? In de serie 'Bij ons in de binnenstad' duikt journaliste Maranke Pater in de Nijkerkse archieven om de geschiedenis boven water te halen. Deze week: De Eerste Pastorie.

Wie niet alleen het bekende 'Rondje van Nijkerk' wandelt, maar ook eens afdwaalt een klein steegje in, ontdekt de mooiste plekjes van de stad. Op de Langestraat, tussen nummer 5 en 9, zit een klein steegje dat naar het oudste huis van de stad leidt. Een paar weken geleden ging het in deze rubriek nog over de Tweede Pastorie, maar we mogen ook zeker de Eerste Pastorie van Nijkerk niet vergeten. Huize de Wheem werd rond 1540 gebouwd. Voor die tijd werden huizen veelal gebouwd van hout en een grote brand legde het dorp Nijkerk al eens in de as. Het is aannemelijk dat de Eerste Pastorie het oudst bewaarde huis is van de stad. De herkomst van de naam: in de buurt van de kerk stond vroeger een groot huis met de naam 'Weem', een ander woord voor pastorie. 

VERMOORDE DOMINEE De pastorie was in eerste instantie katholiek, maar na de reformatie werd het in 1583 een hervormde pastorie. De protestanten hadden de Grote Kerk in hun bezit genomen en de allereerste protestantse dominee Ds Rutger van Siburg kwam in de pastorie te wonen en ving aan met protestantse diensten. Hij zou niet lang dominee zijn, want de Spanjaarden zinden op wraak en namen de dominee gevangen. Ze voerden hem weg buiten de veste (ander woord voor stad). Op de plek waar nu de Intratuin staat en de straat 'Het Spaanse Leger' is, werd de dominee vermoord in 1587 door Spaanse soldaten. Omdat er nog geen nieuwe protestantse dominee voorhanden was, nam de katholieke pastoor Evert Swaer de diensten van de vermoorde dominee waar, zei het zonder katholieke gebruiken, aangezien dit verboden werd door de protestanten. 

CALLENBACH Eén van de bekendste Nijkerkers uit de geschiedenis is dominee C.C. Callenbach. Met zijn gezin van zeventien kinderen woonde hij van 1828 tot 1861 in de pastorie. Zijn kinderen worden volgens bronnen ook wel 'als olijfplanten rondom des profeten tafel' genoemd. Omdat de preken van Callenbach zo populair waren, werd het kerkgebouw al snel te klein voor alle toehoorders. Het kwam zeer regelmatig voor dat mensen staand van de dienst moesten genieten. In een brief aan Groen van Prinsterer schrijft Callenbach dat hij 's ochtends 'voor eene schaar van 2000 mensen en 's middags voor een 1200-tal' stond te preken. De dominee werd 'de Profeet van de Veluwe' genoemd. Zijn zoon G.F. Callenbach stichtte in Nijkerk de uitgeverij en drukkerij Callenbach, die nog tot in de twintigste eeuw bleef produceren. In eerste instantie produceerde G.F. Callenbach de preken en reden van zijn vader. In het hele land was er belangstelling voor de teksten omdat de dominee op vele plekken kwam preken. Het waren daarnaast voornamelijk christelijke kinder- en jeugdboeken die werden uitgegeven. In heel Nederland werd de Nobelreeks bekend. Op zondagsscholen kregen kinderen vaak een boekje. Inmiddels is drukkerij Callenbach niet meer en is uitgeverij Callenbach opgegaan in uitgeverij Kok, dat een paar jaar geleden samen is gevoegd met uitgeverij Boekcentrum. 

De laatste dominee die er zijn intrek nam was ds. P.F. Van Nieuwenhuizen. Later werd het huis in gebruik genomen door onder andere een dierenarts. Huize de Wheem werd in 2009 uitgeroepen tot monument van het jaar in Nijkerk. Er zijn veel authentieke elementen nog in het huis aanwezig, zoals de eeuwenoude balken. Het tuinpad bestaat uit grafzerken. Naar verluid zijn veel authentieke kenmerken van het huis bewaard gebleven, zoals de kamer van de meid, met een bedstee.

advertentie