Deel 2: Hoofdrolspelers van de fusie tussen Hoevelaken en Nijkerk kijken terug: ‘Er waren best grote verschillen’
25 juni 2025 om 14:55 AchtergrondHOEVELAKEN Oud-bestuursleden van de gemeente Hoevelaken en de gemeente Nijkerk kijken na 25,5 jaar terug op de fusie tussen Hoevelaken en Nijkerk.
door Jan van de Brink/Maranke Pater
Marianne Hendriksen - Kees van den Heuvel
Marianne Hendriksen, oud-burgemeester van Hoevelaken
,,Als burgemeester van Hoevelaken was ik één van de hoofdrolspelers in het fusieproces, waarbij ik op voorhand wil benadrukken dat het een bestuurlijke oplossing was! Toen ik de eerste geluiden opving van een mogelijke fusie van Hoevelaken met Amersfoort, was ik daar niet blij mee. Als één van de weinigen in mijn partij, in combinatie met de PvdA, ben ik altijd tegen fusies van gemeenten geweest. Ik vind het een uitholling van de plaatselijke democratie. Ik was een buitenbeentje. Maar het was in die tijd de politieke waan van de dag. Men dacht ook groter is goedkoper, maar dat was helemaal niet waar. Latere rapporten hebben dat ook uitgewezen.
Nu was het zo dat de wet bepaalde dat de provincie Utrecht projectleider was. En op het moment dat GS van Utrecht een uitnodiging tot overleg stuurde omdat er sprake was van een mogelijke fusie, dan hadden Hoevelaken en ook alle betrokken gemeenten niet meer de vrijheid tot het nemen van eigen initiatief! Het was begin 1996 dus zaak voor Hoevelaken om snel te handelen en de Provincie Utrecht vóór te zijn. Voor een gemeentelijk initiatief tot vrijwillige fusie waren drie dingen nodig, namelijk: 1. Een fusiebesluit van de twee gemeenteraden 2. Een nota over de toekomst van de fusiegemeente i.c. robuuste gemeente en 3. Raadpleging van de inwoners. Met name raadpleging van de burgers leek onhaalbaar in de tijd, maar dat hebben we telefonisch gedaan. 87% van de burgers wilde zelfstandig blijven, maar waren ook voor fusie met Nijkerk i.p.v. fusie met Amersfoort. Het bijzondere was dat de Provincie Utrecht helemaal niks in de gaten had! In diezelfde wet stond dat GS van Gelderland goedkeuring moest geven aan een dergelijke vrijwillige fusie. Dat deden ze binnen enkele dagen. Het geval wilde dat GS van Utrecht en GS van Gelderland een paar dagen later een overleg hadden en daar deelde Gelderland aan Utrecht mee dat Hoevelaken met Nijkerk ging fuseren. Die waren niet blij!
Daar waar het fusiebesluit heel voortvarend verliep, was het fusieproces moeilijk. Er waren best grote verschillen. Zo hadden in Nijkerk de christelijke partijen de meerderheid en was in Hoevelaken de VVD de grootste partij. Met name door de vele import vanuit het Gooi in Hoevelaken was er ook een niveauverschil. Ook de ambtelijke medewerkers moesten duidelijk aan elkaar wennen wegens dat niveauverschil.
In eerdere gesprekken kwam aan de orde dat de bestuurlijke discussie van dit fusieproces niet langs partijlijnen liep. Was dat ook zo in de PvdA? Ja, Annie Brouwer (burgemeester van Amersfoort) kende in nog van onze gezamenlijke PvdA-tijd in het Gelderse, maar wij verschilden van mening over deze fusie. Het heeft overigens onze goede verstandhouding niet in de weg gestaan. Met bijv. de staatssecretaris Toni van de Vondervoort (ook PvdA) had ik geen rechtstreeks contact.
Of ik de ambitie had om burgemeester van de nieuwe gemeente worden? Nee, ik wist vanaf het begin van mijzelf dat ik dat niet ambieerde. Ik heb dat niet gezegd. Dat was voor Bartele Vries niet leuk, maar als je je vertrek aankondigt dan ben je bestuurlijk uitgespeeld! Overigens liep de samenwerking met het college van Nijkerk gedurende het fusieproces voortreffelijk.
Of de fusie Hoevelaken en Nijkerk voordelen heeft gebracht? Voordeel voor Nijkerk was dat Hoevelaken rijk was en eerlijk gezegd is het plantsoenonderhoud sinds de fusie in Hoevelaken veel beter. Voor mij had de fusie niet gehoeven. Het besluit van Kabinet Balkenende -geen fusies meer van bovenaf- kwam twee jaar te laat voor Hoevelaken. Hoevelaken had zich alleen zelfstandig best gered, door samenwerking met omliggende gemeenten en inhuur van externe krachten. (geld genoeg)
De toekomst? Ik denk dat Bartele gelijk heeft als hij zegt dat we één bestuurlijke gemeente zijn, met twee kernen met een verschillend karakter. Dat was ook één van de voorwaarden bij de fusie, namelijk behoud van eigen karakter! Houwe zo.”
Bartele de Vries - Aart Veldhuizen
Bartele Vries, oud-burgemeester van Nijkerk
,,Samen met de burgemeester van Hoevelaken was ik, tot het moment van de goedkeuring van de fusie door de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken, bestuurlijk verantwoordelijk voor het fusieproces. Dat gold ook voor de beide gemeentesecretarissen, maar veel minder voor de wethouders. We hebben er samen goed aan getrokken. Ik vond het in het begin eigenlijk helemaal niet zo leuk, want ik was net een paar maanden burgemeester van Nijkerk en toen stond mijn baan al weer op de tocht. Ik had in mijn vorige baan als burgemeester in Friesland al een herindeling meegemaakt, dus ik wist wat het betekende. Voordeel was wel dat ik al ervaring had in een dergelijk proces.
Die ervaring brengt mij tegelijk bij de vraag wat hebben Nijkerk en Hoevelaken met elkaar? Niet veel dus! En dat is ook logisch in een meerkernen gemeente. De sociologen spreken van “Gemeinschaft en Gesellschaft”. Bij een Gemeinschaft is er sprake van een groep: familie, vrienden of bijvoorbeeld dorpsgenoten. Binnen een Gesellschaft ligt de nadruk op een berekende keuze om samen te werken en zo bepaalde doelen te bereiken. Bij het fusiebesluit is bepaald dat het karakter van Hoevelaken gehandhaafd moest blijven. Het dorpskarakter is ook daadwerkelijk gebleven. Er is wel degelijk samenhang. Identiteit moet je zoeken in het verenigingsleven en de activiteit in en rond het Dorpshuis. De fusie was een organisatie-kwestie gericht op een sterkere bestuurskracht.
Duidelijk is dat vanuit Gelderland de gedeputeerden De Bondt en Doesburg een belangrijke rol speelden en zich hard richting de provincie Utrecht opstelden. In Utrecht was gedeputeerde Kok bestuurlijk verantwoordelijk, maar ik heb de indruk dat de Commissaris van de Koningin Beelaerts van Blokland een stevige vinger in de pap had. De verhoudingen tussen beide provinciebesturen was niet altijd best. Zo adviseerde Gelderland ons om als gemeente Nijkerk niet in te gaan op de uitnodiging van Utrecht om mee te doen aan de rondetafelgesprekken over de toekomst van Amersfoort.
De provincie Utrecht stelde zich hard op en claimde, ten behoeve van Amersfoort, Hoevelaken in zijn geheel en een stuk grondgebied van Nijkerk voor de bouw van woningen, werken en welzijn. Gesteld werd dat qua voorzieningen Hoevelaken al helemaal op Amersfoort georiënteerd was. Amersfoort was het daarmee eens.
Naar aanleiding van de zogenaamde C20 discussie over de groei van Amersfoort en de daarop volgende Interprovinciale commissie, die adviseerde over de provinciale (en gemeentelijke) grenswijziging, stelde Amersfoort zich gematigd op.
Er waren vóóraf bij het fusieproces een paar dingen belangrijk: Waar komt het gemeentehuis? Eén organisatie. En welke naam krijgt de nieuwe gemeente? Heel lang is gewerkt met de werknaam: Hoevelaken-Nijkerk. College en raden werden het niet eens. Totdat de Minister zei: gewoon Nijkerk en binnen een jaar moet de nieuwe raad maar een nieuwe naam bedenken. Daar had na een jaar niemand meer zin aan.
Er moest ook draagvalk bij de burgers zijn voor de fusie. Nou, dat ging redelijk gemakkelijk.
In Hoevelaken was het aantal voorstanders van de fusie groter dan in Nijkerk. Veel was voor de inwoners vaak onduidelijk. In Hoevelaken waren bedrijven en burgers bijvoorbeeld bang dat het postadres zou worden gewijzigd door de fusie. Toen duidelijk was dit niet het geval zou zijn en dat Hoevelaken gewoon Hoevelaken zou blijven en Nijkerk Nijkerk, was de reactie: dan is het goed. Of ik het weer zou doen? Ja! Er was in Nijkerk ook zeker sprake van versterking van de bestuurskracht door de fusie. Inwoners en ambtenaren van Hoevelaken brachten hun eigen cultuur en kwaliteit mee naar zowel de ambtelijke organisatie, decollegetafel als de raadszaal in Nijkerk.
Mijn advies voor de toekomst: Gewoon doorgaan! De kernen Nijkerk en Hoevelaken NIET koppelen en eigen identiteiten handhaven.”
Henk Lambooij - Gemeente Putten
Henk Lambooij, oud-wethouder van Hoevelaken
,,Als wethouder van Hoevelaken was ik nauw betrokken bij de fusie. In Hoevelaken trokken we als college samen met elkaar op. De annexatie van Hoevelaken door Amersfoort zagen wij al vroeg aankomen. Bij de provincie Utrecht werkten de heren Kok en Kok, respectievelijk medewerker en gedeputeerde, op een regenteske manier naar de annexatie van Hoevelaken door Amersfoort toe. En Anny Brouwer als burgemeester van Amersfoort was ambitieus en was daar heel duidelijk over; Hoevelaken moest bij Amersfoort gevoegd worden!
Gelet op de ervaringen rond Hoogland/ Hooglanderveen waren wij daar in Hoevelaken niet blij mee. We gingen daarom op zoek naar een partner die bij Hoevelaken zou passen.Allereerst Barneveld, maar bij monde van burgemeester Ton Hardonk stond Barneveld niet te trappelen en qua signatuur (christelijke gemeente) paste het ook niet echt. Toen gekeken naar Leusden. Een gemeente van zo’n 20.000 inwoners en dat klikte direct. Gezellig en we pasten bij elkaar. Omdat Amersfoort ook een oogje op Leusden had, hadden we een gezamenlijke “vijand” en dat versterkte de band ook.
De zaak werd op scherp gezet toen in 1996 de burgemeester van Hoevelaken Marjan Hendriks namens Hoevelaken een Mission Statement uitbracht; wat in wezen een onafhankelijkheidsverklaring was!
Maar toen gebeurde er iets wat we in Hoevelaken niet voorzien hadden. Het Knooppunt Hoevelaken werd bij Amersfoort gevoegd. Iets waar niemand – ook wij in Hoevelaken – echt bezwaar tegen hadden. Ook de provincie Gelderland, bij monde van gedeputeerde Ton Doesburg, had geen bezwaar. Dus gebeurde dat vrij geruisloos. Maar op het bijbehorende kaartje werd ook een strook grond langs de A1vanaf het kooppunt richting Voorhuizen bij Amersfoort ingedeeld. En daarmee grensde Hoevelaken NIET meer aan Leusden en waren Hoevelaken en Leusden geen aangrenzende gemeenten meer. Een fusie tussen beide gemeenten was daardoor onmogelijk geworden! Dus werd naar Nijkerk gekeken als next-best-oplossing.
Er was echter wel een niveauverschil tussen Nijkerk en Hoevelaken, onder andere doordat het opleidingsniveau van de inwoners van Hoevelaken veel hoger lag dan in Nijkerk. Een voorval dat ik mij herinner is dat in een gezamenlijke vergadering van beide gemeenteraden een raadslid uit Nijkerk aan de voorzitter vroeg of de raadsleden uit Hoevelaken niet zo veel moeilijke woorden wilden gebruiken want hij begreep het niet.Ook was er een cultuurverschil. Zo tutoyeerden wij elkaar in het college van burgemeester en wethouders. In Nijkerk was dat not done! Het heeft heel lang geduurd voordat burgemeester Vries Henk tegen mij zei.
Ik was blij dat ik als Hoevelaker namens mijn partij de SGP/RPF wethouder in de nieuwe gemeente Nijkerk mocht worden. Wat mij toen verbaasd heeft dat mijn Hoevelakense collega Renger Walet van het CDA ook wethouder werd in de nieuwe gemeente. Een dominantie dus van twee wethouders uit Hoevelaken. Blijkbaar had het CDA in Nijkerk niet op tijd een geschikte kandidaat uit Nijkerk weten te vinden. Partijpolitiek speelde trouwens helemaal geen rol in dit fusieproces. Ook geen lobby bij partijleden in Den Haag. De hoofdrolspeelsters in het fusieproces burgemeester Marjan Hendriks, burgemeester Anny Brouwer en staatsecretaris Tony van der Vondevoort waren allemaal lid van de PvdA, kenden elkaar van vroeger, maar dat speelde geen rol. Ook achter de schermen niet.
Wat mij verbaasd heeft, is dat de nieuwe gemeente de naam Nijkerk heeft gekregen. Hoevelaken en Nijkerk zijn formeel opgeheven; dus bestond Nijkerk ook niet meer. Er werd in berust dat Hoevelaken werd opgeheven. Met dien verstande dat eerst nog wel een groot deel ven de bruidsschat is uitgegeven aan voorzieningen in Hoevelaken.
De gemeenten Renswoude en Scherpenzeel zijn als kleine gemeenten zelfstandig gebleven. Hoevelaken kon dat niet. Waarom Hoevelaken niet? Geld was het probleem niet; het grondbedrijf was net verkocht. Met dat geld kon deskundigheid worden ingekocht om de ambtelijke organisatie overeind te houden. Het grote verschil met de twee andere gemeenten was dat deze niet bedreigd werden. Hoevelaken werd dat wél. Overigens denk ik dat Hoevelaken als kleine gemeente het bestuurlijk toch niet vol gehouden zou hebben.”
Herman Verheij. - Kees van den Heuvel
Herman Verheij, oud-gemeentesecretaris
,,Ik was als gemeentesecretaris tevens hoofd van de ambtelijke organisatie van Nijkerk bij de fusie betrokken. Na de aanwijzing tot hoofd-gemeentesecretaris van de nieuwe gemeente werd ik samen met een aangetrokken externe adviseur begeleider van het fusieproces.
Het begon voor mij pas echt nadat de gemeenteraden besloten hadden tot fusie. Het fusieproces was in het begin hoofdzakelijk een ‘bestuursfeestje’. De ambtelijke organisatie in Nijkerk kwam net uit een reorganisatie en zat eigenlijk niet te wachten dat de boel weer op zijn kop werd gezet. Maar het was natuurlijk ondenkbaar dat de mensen uit Hoevelaken stilzwijgend zouden inschuiven in de organisatie van Nijkerk. Er waren ook best nog wel wat verschillen. Eén van de medewerkers uit Nijkerk vertelde dat tijdens een bijeenkomst van al het personeel in De Schakel de medewerkers uit Hoevelaken de mensen uit Nijkerk maar “oubollig” vonden. Uitgangspunt was samen verder op basis van gelijkwaardigheid. Veel steun hebben we gehad van de adviseur Dirk Louter en de adviezen van Peter van der Velden, in die tijd burgemeester van Emmen.
Ik was gelet op de groeiambitie van Amersfoort voorstander van de fusie. Daarnaast onderkende ik het belang van de versterking van de bestuurskracht en de ambtelijke organisatie in verband met de extra taken die het Rijk doorspeelde naar de gemeenten. Verder waren wij ambtelijk loyaal aan het bestuur die deze keuze had gemaakt.
Er was bij de burgers geen weerstand tegen deze fusie. Nijkerk vond het wel best en in Hoevelaken was de stemming: alles beter dan bij Amersfoort gevoegd worden.
We hebben als Nijkerkers en Hoevelakers ondanks de cultuurverschillen die er waren en er denk ik nog steeds zijn, ons er gezamenlijk voor ingezet om de fusie tot een goed einde te brengen. En dat is gelukt.
Of de burgers er beter van geworden zijn? Ik denk het wel. Nijkerk kon door de fusie een krachtige dynamische gemeente worden. Hoevelaken werd niet zoals Hoogland door Amersfoort opgeslokt. De dienstverlening aan de burgers bleef in alle kernen op peil. Hoewel - daar ben ik eerlijk over- gevoelsmatig dit niet door elke burgers en met die uit Hoevelaken zo is beleefd. Daar liggen leermomenten.
Ik kijk met veel genoegen terug op deze periode. De hele integratie was een omvangrijk proces. Wat een werk is er verzet! Bestuurders en ambtelijke medewerkers konden goed met elkaar door één deur. En er waren vele betrokken burgers. Dat alles werkte stimulerend.
Of ik er nog een voorstander van zou zijn? Ja! Met de kennis van nu denk ik dat de keuze om te fuseren een goede keuze is geweest.”
Oud-wethouder Jan van de Brink - Eigen foto
Jan van de Brink, oud-wethouder
,,Ik ben in 1991 en van 1992 tot 1994 wethouder geweest in de gemeente Nijkerk. Dit was vóór de fusie met Hoevelaken. Ik heb ook een tijdje op het gemeentehuis gewerkt en ik ben altijd betrokken gebleven bij de gemeente Nijkerk. Tijdens de fusie werkte ik Regio West Veluwe en dat is later Regio Food Valley geworden. Ik was niet betrokken bij de fusie, maar Hoevelaken en Nijkerk waren wel beide gemeenten van de Regio West Veluwe. Mijn betrokkenheid bij Hoevelaken komt doordat ik vaak stukjes schrijf voor de Vrogger, het blad van Museum Nijkerk.
Ik ben ook een paar jaar voorzitter geweest van de CAK, dat was de welstandmonumentencommissie. Hierdoor kwam ik ook in aanraking met mensen uit Hoevelaken. Ik kende de geschiedenis achter de fusie helemaal niet en vond het zo interessant dat ik besloot om erover te schrijven voor de Vrogger. Inwoners van Nijkerk werden helemaal niet betrokken bij de fusie met Hoevelaken. Nog steeds maken de Nijkerkers zich niet druk over Hoevelaken. Bartele de Vries vertelde me tijdens het interview dat het vooral een bestuurlijk feestje was. Ik ben bij de oudgedienden die in dit artikel genoemd worden geweest en het waren mooie gesprekken die ik gebundeld heb tot een boekje. Het was toch een bijzondere tijd.
Ik vond het heel interessant om de verhalen te maken, ik heb er een hele studie van gemaakt en ben in de archieven van de Gemeente Nijkerk geweest. Mijn vraag was vooral: we doen niet alleen onderzoek naar het verleden, maar wat heeft Hoevelaken nu eraan gehad dat er een fusie kwam? We moeten ook in de toekomst kijken en Hoevelaken als volwaardig zien. De meest bijzondere opmerking maakte Bartele de Vries: we hebben één gemeente, maar het is een meerkernen-gemeente. Hoevelaken behoudt haar eigen karakter. Dat moeten we vooral zo houden. Belangrijk voor Hoevelaken is nu dat dorpshuis De Stuw van de grond komt, dit kan voor het dorp een enorme impuls zijn. Als je naar Nijkerkerveen kijkt gaan de ontwikkelingen daar sneller dan in Hoevelaken.”
Het boekje van Jan van de Brink is vanaf vandaag te koop bij Museum Nijkerk en in de boekhandel voor €7,50.
