Verzetsverhaal van Annie en Klaas Vastenburg krijgt een plek

30 april 2026 om 09:22 Historie

NIJKERK Op 4 mei wordt de Vastenburghof onthuld in Nijkerk. Annie Vastenburg was samen met haar echtgenoot Klaas verzetsstrijder tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hun verzetswerk werd verraden en Klaas werd gefusilleerd voor de lopen van een Duits vuurpeloton op 8 maart 1945 bij de Woeste Hoeve in de gemeente Apeldoorn. Annie overleefde haar gevangenschap. Historicus Evert de Graaf schreef een verhaal over het echtpaar. Op basis van dit artikel en na goedkeuring van De Graaf verwerkte Maranke Pater zijn verhaal tot een korte versie. Het volledige artikel is te lezen op de website van de stichting Oud Nijkerk.

Nijkerker Klaas werd op 28 augustus 1897 geboren als eerste kind van landarbeider Jan Vastenburg en Aaltje van den Brink. Hij kreeg elf jaar later een zusje, Petronella. Klaas moest na de lagere school direct een baantje zoeken zodat er extra inkomsten voor het gezin kwamen. Hij is een aantal jaren boekbinder geweest bij Callenbach en werd daarna handelsreiziger in naaimachines. Zijn volgende stap was een baan bij de PGEM als meteropnemer. 

Tijdens zijn werk voor de PGEM leerde hij Annie kennen, die voluit Johanna Carolina van de Weem heette. Annie werd op 6 juni 1902 geboren in Amersfoort als tweede kind van de streng katholieke Lambertus van de Weem en Johanna Geertruida Boerssen. Ze had veel ruzie met haar vader. Tijdens ruzies waarbij ze wegliep, kon ze altijd bij familie of kennissen terecht. 

Ondanks de weerstand van beide ouders besloot het stel te gaan trouwen op 4 augustus 1926 in het stadhuis van Nijkerk. Hij was hervormd en zij was katholiek, dus hun huwelijk was niet standaard in verzuild Nederland. Het echtpaar ging op de Lazarusweg 2 wonen in een groot huis. Klaas en Annie stonden in Nijkerk bekend als vrijgevochten stel, zo zoenden ze elkaar spontaan op straat, en liepen ze veel hand in hand. 

RAADSLID

Klaas had chronische gezondheidsproblemen, vertelde Annie later in een interview met Bert Pol van de Nijkerksche Courant van 6 maart 1973. Door zijn ziekte konden ze geen kinderen krijgen. Ze besloten hun leven anders in te richten. Klaas werd raadslid voor de Sociaal Democratische Arbeiders Partij bij de gemeente Nijkerk om op te komen voor de armen en de arbeiders. Annie stond bij de eerste verkiezingen waar ze aan meededen ook op de lijst, als enige vrouw, maar zij werd niet gekozen. Ze vertelde in het interview met Bert Pol: ‘Klaas was een rooie en ik gold als rooie duivellin’. Annie was gezinsverzorgster en bood hulp en bijstand aan gezinnen die moeite hadden om rond te komen. Ook zat ze op de toneelvereniging en had ze leesclubs aan huis. Klaas nam na twee raadsperioden in augustus 1939 afscheid van de raad. Burgemeester Zwaantinus Bruins Slot was toen net een paar maanden daarvoor aangesteld.

ONVOORWAARDELIJK

In 1940 brak de Tweede Wereldoorlog uit en het echtpaar koos onvoorwaardelijk partij tegen de nazi’s. Klaas sloot zich aan bij het verzetswerk van de socialistische leider Koos Vorrink. Vorrink werd in april 1941 door de SD opgerold nadat een Vertrauensmann -iemand die voor het verzet en voor de Sicherheitsdienst werkte) verraden. Tijdens de Duitse bezetting bleven ze hun reguliere werk doen maar ze pakten ook verzetswerk op. Klaas opereerde in Nijkerk en omgeving en in Amsterdam en Epe. Door zijn contact met Vorrink hielp hij met name bij het onderbrengen van onderduikers. Zijn verzetsnaam was ‘Cees’. Annie opereerde onder de schuilnaam ‘Hans’. In hun huis aan de Lazarussteeg was genoeg ruimte voor een drukkerijtje. 

Annie en Klaas werden opgesloten in de Willem III kazerne in Apeldoorn, daar zaten onder andere de zogenaamde ‘Todeskandidaten’.

Er werden illegale pamfletten gedrukt en verspreid door de dochters van de familie Hof. Annie zette de Nijkerkse Joodse peuter Louk de Liever (1939-2023) achterop de fiets en reed met hem naar Amsterdam. Louk werd op een onderduikadres ondergebracht. Hij werd verraden door een buurman om ‘kopgeld’ op te strijken, maar hij overleefde de oorlog. Een ander gezinslid van De Liever werd door Annie in 1944 vanuit Epe waar hij naartoe was gevlucht, opgehaald en naar Nijkerk gebracht waar hij onderdook bij Zwet op het Verlaat.

In de nacht van 30 september op 1 oktober pleegde een verzetsgroep uit Putten een mislukte aanslag op een personenauto van de Wehrmacht. Putten moest boeten en er volgde een grote razzia in het dorp waarna 660 Puttense mannen werden weggevoerd. In Nijkerk werd in de Nijkerkse wijk Schiphorst, die vlakbij de plek van de aanslag lag 22 mensen opgepakt en weggevoerd. Ook werden er 44 inwoners van de stad, mannen, vrouwen en kinderen, gegijzeld in het stadhuis. 

ONTFUTSELEN

De Duitsers hadden namen willen ontfutselen van inwoners die de Duitsers niet goed gezind waren bij de gemeentesecretaris en de burgemeester maar zij weigerden medewerking. Ze kwamen erachter dat Klaas raadslid was geweest van de SDAP en wilden hem oppakken maar hij was niet thuis en daarom werd Annie meegenomen en gegijzeld. Na vier dagen werd ze samen met alle andere vrouwen en wat oudere mannen vrijgelaten. In februari 1945 werd Annie gearresteerd door marechaussees en opgesloten in de marechausseekazerne, het politiebureau, in het Van Reenenpark.

Het huis van de familie Vastenburg werd gebruikt door de kleine, onbekende verzetsgroep Rolls Royce. Ze brachten berichten over naar andere groepen en seinden belangrijke geheime informatie door naar Londen en drukten illegale blaadjes en pamfletten. Ze hielpen ook Joodse onderduikers en mannen die geen dienst wilden doen voor de Arbeitseinsatz. Het verradersnetwerk van Anton van der Waals rolde de groep op.

Annie staat als bewaker op de foto (tweede van links) - Collectie Verzetsmuseum Amsterdam

GRUWELIJKE WIJZE

Annie en Klaas werden opgesloten in de Willem III kazerne in Apeldoorn. Hier zaten veel andere verzetsmensen opgesloten, onder andere zogenaamde ‘Todeskandidaten’. Ze werden op gruwelijke wijze verhoord. Ze wilden de werkelijke namen weten van mensen die in hun huis hadden gezeten maar deze konden ze niet geven. Annie heeft in de kazerne Klaas voor het laatst gezien en zei daarover: ’We hebben elkaar nog aangekeken. Ik draag dat beeld altijd bij me’. Als enige Nijkerkse vrouw werd ze met veertien vrouwen uit Putten die betrokken waren bij het verzet op transport gezet naar Kamp Westerbork.

Struikelsteen voor Klaas Vastenburg. - Petra Kuhl

VERGELDINGSACTIE

Na een mislukte aanslag op de hoogste SS-generaal Hans Albin Rauter op 6 maart 1945 bij de Woeste Hoeve door het verzet, werden als vergeldingsactie 117 verzetsstrijders omgebracht, waaronder Klaas. Annie overleefde de vrouwenmars van kamp Westerbork naar Grijpskerk van 11 tot en met april 1945. Tot die tijd moest ze per dag elf uur dwangarbeid verrichten. De Canadezen waren in aantocht en de Duitsers hadden haast om de 116 vrouwen onder hun hoede weg te brengen. Op 14 april werden ze aan hun lot overgelaten bij Grijpskerk zodat ze zelf de Afsluitdijk konden bereiken. Pas na de oorlog hoorde ze over het lot van Klaas. Op 29 mei 1945 werd hij herbegraven in Nijkerk. Ze werd een jaar commandant van de vrouwenafdeling in Kamp Amersfoort, waar NSB-vrouwen werden opgesloten. Het kamp kreeg de naam ‘Kamp Laan 1914’ Uiteindelijk nam ze verbitterd ontslag.

Na de oorlog bleef Annie heel kort in Nijkerk wonen. Ze verhuisde in 1946 naar Amsterdam waar ze als sociaal werkster aan de slag ging. Op 30 augustus 1984 overleed ze. Ze had ooit de wens uitgesproken om samen met Klaas te sterven, maar uiteindelijk overleefde ze hem veertig jaar.