,,Dat is… voor zover ik weet… is dat meteen, per direct." Het is donderdag 9 november 1989, 18.57 uur. Oost-Duits politicus Günter Schabowski spreekt de historische woorden op een persconferentie uit. Journalisten kijken elkaar verbaasd aan. Burgers van de Deutsche Demokratische Republik (DDR) mogen dus vanaf nu vrij reizen. Meteen. Direct. Dit zal leiden tot de val van de Muur en het IJzeren Gordijn en daarmee het einde van de Koude Oorlog. Ook de hereniging van West- en Oost-Duitsland werd hierdoor mogelijk.

Voor de destijds 17-jarige begon de dag als alle anderen. Het weer was niet bijzonder en ze ging ,,gewoon" naar school in Dresden. Ze woonde in Schönborn, ruim honderd kilometer van Berlijn. ,,Ik studeerde beeldhouwkunst", vertelt ze in haar woning aan de Tarweakker in Barneveld. ,,Ik reisde altijd met de trein op het traject Berlijn-Dresden. Die trein reed uiteindelijk door naar Tsjecho-Slowakije."

Al weken was de controle in de trein opgevoerd. Wie zonder logische verklaring richting het zuiden wilde reizen, was niet welkom in de trein. Dat kwam mede door protesten die vooral in Dresden plaatsvonden, maar er was ook een andere reden. ,,De DDR was doodsbenauwd dat het land leeg zou lopen via Praag, want vanuit daar kon je wel naar het Westen 'ontsnappen'. Er was daarom maar één deur in de trein open. Daar werd je uitvoerig gecontroleerd."

Ook voor haar ouders was het een 'normale' dag. ,,Mijn vader was elektricien en werkte aan grote projecten. Soms was hij daardoor een week niet thuis. Mijn moeder werkte in het plaatselijke café. Toen ik 's avonds thuiskwam, was mijn moeder nog aan het werk. Mijn vader was wel thuis en we keken samen het nieuws. De persconferentie kwam voorbij. De deur naar het Westen was geopend. We keken elkaar aan. Ik vond het onwerkelijk, maar ik voelde mij niet per se euforisch."

Na een korte stilte legt ze uit: ,,In principe veranderde er op dat moment voor ons niet zoveel. We waren nog steeds in de DDR en we wilden ook niet op stel en sprong naar Berlijn om daar te kijken wat er aan de hand was." Haar moeder had in het café het nieuws meegekregen. ,,Ze vertelde dat een paar leden van het plaatselijke voetbalteam, die wat zaten te drinken in het Imbiss, halsoverkop naar Berlijn vertrokken om te zien wat daar gebeurde."

De redactie selecteert, voor u, wekelijks een aantal belangrijke en spraakmakende verhalen uit de regio.

,,Wij hadden, denk ik, nog niet helemaal in de gaten wat er precies aan de hand was. Uiteindelijk was de Muur alleen geopend voor mensen die de DDR wilden verlaten. Niemand had het over een Duitse eenwording." Haar eerste bezoek aan West-Berlijn kwam een paar dagen later. ,,Het was in de week van mijn verjaardag. Als een soort feestje ging ik samen met mijn ouders naar Berlijn. We reden met de Trabi (koosnaam voor de Trabant, red.) naar een S-Bahn station aan de rand van de stad. Met de trein reden we zo dicht mogelijk naar de grens toe. Vanaf het station Baumschulenweg was het even lopen."

De stad aan de andere kant van de Muur was op voorhand al geen grote verrassing voor haar. ,,We konden thuis gewoon West-Duitse televisie via de antenne ontvangen. We schroomden niet daar ook naar te kijken", voegt ze daar lachend aan toe. Want al woonden ze in Oost-Duitsland, er was geen liefde in huis voor het communisme en het DDR gedachtegoed.

SCEPTISCH ,,Mijn vader was behoorlijk sceptisch en uitte vaak via grapjes kritiek op het regime." Dat werd hem ,,uiteraard" niet in dank afgenomen. ,,Iedereen werd gecontroleerd. Overal zaten informanten van de Stasi, de geheime dienst. Zij schreven álles op en gaven álles door. In het openbaar kon je niet vrijuit spreken."

Ze vervolgt: ,,Alles werd via de staat geregeld. Wilden we een nieuwe badkamer, dan moesten we de tegels bij de BHG, een soort bouwhandel, aanvragen. Die werd, zoals alles, door de staat gecontroleerd. Men kwam dan op een lijst en stond uiteindelijk bovenaan om de tegels te ontvangen. Maar bij mijn vader werkte dat niet zo, vanwege zijn sceptische houding. Hij werd met het grootste gemak, als hij weer iets te veel had gezegd, weer onderaan de lijst gezet bij dit soort dingen."

FISCHSTÄBCHEN Terug naar West-Berlijn. ,,DDR-burgers kregen van de Bondsrepubliek allemaal 'Begrüßungsgeld'. Dat was honderd Mark om in het Westen uit te geven. Wij waren met z'n drieën, dus we kregen driehonderd Mark in totaal. Voor ons erg veel geld. Mijn moeder wilde daar graag panty's van kopen. Die waren in de DDR slecht verkrijgbaar. Ik wilde graag een nieuwe stereotoren en 'Fischstäbchen' van Iglo. De stereo kreeg ik zo in handen en staat overigens nog steeds bij mijn vader in huis. De vis was moeilijker te krijgen."

Als kind had ze vroeger vaak vissticks gegeten. Het water loopt haar bijna weer in haar mond als ze erover vertelt. ,,Ik vond die dingen zo lekker. Ik kon ze elke dag wel op. Dat was geen probleem." Helaas voor Ohlendorf raakten de 'Stäbchen' in de DDR op. ,,Zo ineens waren ze niet meer te krijgen. Toen we in West-Berlijn waren vond ik van mijzelf dat ik ze gelijk weer moest kopen."

Maar ze kwamen van een koude kermis thuis. ,,De supermarkt waar wij ingingen om de sticks te halen was helemaal leeg. De verkoopster was boos. 'Sie Ossies kaufen den ganzen Laden leer', schreeuwde ze ons toe. We wisten niet of ze een grapje maakte, maar het kwam er op neer dat ze het hamsteren van de Oost-Duitsers in het Westen maar niks vond." Ze ging uiteindelijk weg zonder de door haar zo felbegeerde vissticks.

Over West-Berlijn was ze na haar eerste bezoek niet heel enthousiast. ,,Het was er een beetje rommelig en het bestond uit veel hoogbouw. Dat is logisch, want dat stadsdeel kon in de breedte niet groeien. Daar stond immers die Muur omheen. Alles moest omhoog."

PARADE Een ruime maand daarvoor was ze ook nog in Berlijn geweest. Toen nog aan de andere kant van de Muur. Ze vierde het veertigjarig jubileum van de DDR. ,,Ik speelde bij het muziek-onderdeel van de Freie Deutsche Jugend. Ik hield ervan muziek te maken. Daarom was ik lid. De keerzijde hiervan was wel dat je ook deel moest nemen aan grote staats-bijeenkomsten. Tijdens het jubileum werden uit het hele land de afdelingen samengevoegd om de parade te lopen. We marcheerden op het jubileum met duizend man."

De optocht liep langs de kopstukken van het toenmalige communisme. ,,Ik zag hoe Erich Honecker, de toenmalige leider van de DDR, trots over de menigte uitkeek. Naast hem stond Michail Gorbatsjov, de leider van de Sovjet-Unie. Hij gaapte en leek verveeld." Ze moet lachen. ,,Nu vind ik het grappig, maar dat was toen wel anders. Ik vond het toen heel bijzonder dat de leider van het grootste land ter wereld aanwezig was in Berlijn én zich zo liet kennen."

Zijn aanwezigheid was ook de reden dat de leden van de Freie Deutsche Jugend een verklaring moesten ondertekenen onderweg. ,,Hierin stond dat we de parade niet mochten verlaten en niet voor oproer zouden zorgen", probeert ze uit te leggen. ,,Ik heb het maar ondertekend, want ja, je had niet veel keus."

De hevige protesten tegen de DDR in de weken daarvoor waren aanleiding om mensen zo'n verklaring op te laten stellen. ,,Want dat mocht natuurlijk absoluut niet gebeuren als Gorbatsjov in de buurt was. Dat was de grote vrees van Honecker, want de Sovjet-Unie, daar keek hij toch wel tegenop." Protesten bleven die dag in Berlijn uit.

AKTUELLE KAMERA ,,Het voelde wel dubbel om daar te staan en muziek te spelen voor het DDR socialisme. Ik wist natuurlijk dat het niet helemaal klopte. Dat kwam ook door de televisie. In het Tagesschau zagen we de westerse kant van het nieuws. Aktuelle Kamera gaf een communistische kijk op de stand van zaken. De West-Duitse televisie liet zien hoe het óók kan. Dat zette mij wel aan het denken over het land."

Dacht ze ook na over vluchten? ,,Dat was voor mij geen optie", zegt ze stellig. ,,Het is moeilijk en ik wist niet hoe ik het aan zou moeten pakken. Dat is het gevaar. Ik had geen idee." Ze lijkt te twijfelen. ,,Ik had een vriend op school in Dresden. Hij was het DDR-regime zat en besloot zijn heil te zoeken in het Westen. Hij was van plan de Oder over te zwemmen en via Polen naar het Westen te gaan. En hij ging het doen, opeens was hij weg."

Er valt een stilte. ,,Je wilt vast weten wat er met hem is gebeurd? Ik weet het niet." Ze herhaalt die zin en vervolgt: ,,Ik hoop dat hij het heeft gehaald… Ik durf er ook niet vanuit te gaan dat hij zijn tocht niet heeft overleefd, maar dan hadden we dat wel gehoord. Misschien hebben we bewust niks van hem vernomen…"

Het knaagt zichtbaar aan haar. ,,Mocht hij tegen een mijn of een patrouilleboot zijn aangezwommen, dan is hij vast dood. Maar nóg weten we het niet zeker. De DDR kwam je in ieder geval niet inlichten als zoiets zou zijn gebeurd." Ze herpakt zich. ,,Laten we ervan uitgaan dat hij nog leeft."

ONZEKER Na de val van de Muur braken er onzekere tijden aan voor de 'Ossies'. ,,Iedereen dacht dat we heel gelukkig waren met het openen van de Muur. Tuurlijk, in zekere zin waren we dat ook, maar het was ook moeilijk. Veel dingen waren onduidelijk, bijvoorbeeld of de schoolresultaten nog wel geldig bleven."

Het vallen van de Muur gaf ook andere mogelijkheden. Toen het vrije reizen toegankelijker werd, besloot ze namelijk met vrienden naar Mallorca te gaan. ,,Het spaanse eiland was heel bijzonder om te zien. Het was helemaal toegespitst op de Duitse vakantieganger. Alles was in het Duits. Het was apart om voor het eerst naar een gebied te gaan met een ander klimaat én andere prijzen."

Zo kostte een biertje daar 3.50 D-Mark. ,,Dat was voor ons echt ontzettend veel geld. We deelden met z'n drieën een biertje per avond. Daar realiseerde ik mij pas dat we toch best arm waren. We zagen er nog steeds echt uit als Oost-Duitsers. Ik weet zeker dat ieder ander dat ook kon zien aan onze kleding. Toen pas realiseerde ik mij dat wij een soort tweederangs burgers waren. Ook later heb ik dat gevoel nog vaak gehad. Als ik daar nu aan terugdenk vind ik dat heel erg."

Ze had de armoede en leefwijze in Oost-Duitsland tot op zekere hoogte helemaal niet door. ,,Er zijn mensen met Ostalgie (het verlangen om terug te keren naar de DDR-tijd, red.). Ik kan dat wel begrijpen. Er was voor iedereen werk en alles werd voor je geregeld. Oké", nuanceert ze, ,,Je had niet veel keuze en er was weinig geld, maar min of meer was het leven wel makkelijk."

,,Er was meer openbaar vervoer, scholen waren dichtbij en er was minstens één supermarkt in elk dorp. Als ik nu kijk naar het dorp waar ik vandaan kom, is daar niks meer. Het is na de val helemaal doodgebloed. De supermarkt ging failliet en de school kon het niet meer aan. Zo verdwenen alle voorzieningen. Mijn vader is 92, mag geen auto meer rijden en kan nu geen kant op. Eén keer in de twee weken komt er iemand met hem boodschappen doen. Dan moet hij gelijk voor die twee weken inslaan. Dit is niet het leven waar hij op had gehoopt na de val van de Muur."

DOSSIER Ze denkt vaak aan hoe het leven gelopen zou zijn als de Muur er nog stond. ,,Ik vermoed overigens niet dat dat vol te houden was. De DDR was echt op. Er was schaarste. Als de grenzen langer dicht waren gebleven waren we uiteindelijk verhongerd. Dat kan ook niet."

,,Ik heb het ook met mijn ouders nog wel eens over die tijd. We blikken er elk anders op terug. Zo wil ik graag mijn Stasi-dossier inzien. Dat kan namelijk iedereen aanvragen. Ik ben heel benieuwd wat de overheid over mij verzameld heeft. Mijn moeder heeft haar dossier ook aangevraagd. Mijn vader wil dat niet."

Is dat document dan de afsluiting van de periode? ,,Nee", zegt ze duidelijk. ,,Ik heb helemaal niet het gevoel dat ik erg achtergesteld was. Ik heb fijne ouders en had een goede jeugd. Ik moest alleen oppassen met wat ik zei..."

Na de omwenteling en Duitse hereniging ging ze onder meer in München, Dublin en Berlijn wonen. De liefde bracht haar uiteindelijk naar Barneveld, waar ze nu zo'n drie jaar woont en getrouwd is. Ze heet inmiddels Franka van den Aardweg - Ohlendorf. ,,Ik ben heel tevreden over Barneveld, maar het is toch echt wel anders dan Duitsland. Maar ik ben hier gelukkig. Daar gaat het om."

Door Rik Bronkhorst

* Stad Nijkerk start binnenkort met Stad Nijkerk Premium, een online platform waar unieke verhalen voor abonnees worden aangeboden, naast ons dagelijkse nieuws dat gratis te lezen is. De komende weken publiceren we dergelijke extra verhalen gratis op onze vernieuwde website als 'voorproefje'.
ANP
Foto: ANP
De Muur liep onder meer langs de Brandenburger Tor, het symbool van Duitsland.
ANP
Foto: ANP
Rik Bronkhorst
Foto: Rik Bronkhorst
Franka van den Aardweg.