De ‘klimaatcrisis’ is nauwelijks goed in beeld of de volgende ‘crisis’ dient zich aan: stikstof. Beide gaan over het milieu, maar toch staan ze min of meer los van elkaar. Koolstofdioxide (CO2), methaan (NH4) en andere broeikasgassen veroorzaken opwarming van de aarde; dat zie je ook dicht bij huis aan het steeds vroeger terugkeren van vogels en vlinders in de lente en de steeds grotere aantallen planten en dieren uit het zuiden die onze streken binnendringen.

Stikstof daarentegen vormt een directe bedreiging voor planten en daardoor ook voor dieren die van deze planten afhankelijk zijn. Planten worden verdrongen als meer voedingsstoffen beschikbaar komen. De lucht die we inademen bestaat voor 78 procent uit stikstof. Dat is stikstofgas (N2), dat voor planten niet opneembaar is. Met uitzondering van een klein aantal soorten, vooral vlinderbloemigen, die samenwerken met bacteriën die N2 kunnen omzetten.

De redactie selecteert, voor u, wekelijks een aantal belangrijke en spraakmakende verhalen uit de regio.

De discussie gaat over ammoniak (NH3) en stikstofoxiden (NO, NO2 en NO3), die voor sommige planten (grassen, brandnetels en andere concurrentiekrachtige soorten) gunstig zijn, terwijl die soorten dan minder sterke kruiden wegconcurreren.

BOOSDOENER Waar komt de stikstof vandaan? Ongeveer twee derde betreft ammoniak en die komt vooral uit de veehouderij. Stikstofoxiden zitten onder meer in uitlaatgassen. Als we beide weer op één hoop gooien, kun je een grafiek van de bronnen maken, een schijf met percentages. Bijna de helft blijkt uit de landbouw te komen. Dan een grote taartpunt van 32 procent uit het buitenland, maar volgens professor Wim de Vries van Wageningen Universiteit, zo’n beetje dé stikstofdeskundige van Nederland, gaat er vier keer zoveel naar het buitenland als dat er hierheen komt. Ten slotte volgt een reeks dunne taartpuntjes van bronnen die voor een paar procent bijdragen; vooral wegverkeer, huishoudens en scheepvaart.

Conclusie: de landbouw is hier de grote boosdoener. Schuld van de boeren? Niet helemaal. Doordat de industrie schoner is geworden, wordt er minder stikstof in de lucht geneutraliseerd door zwavel. Bovendien heeft de overheid steeds schaalvergroting en intensivering aangemoedigd.

Dat de discussie nu gaat over natuurgebieden is een teken aan de wand: kennelijk zijn de stikstofgevoelige soorten teruggedrongen naar natuurgebied. In de loop van duizenden jaren hebben boeren ons land verrijkt met een ongelooflijke biodiversiteit. Dit is echter in een halve eeuw naar de gallemiezen geholpen. Een voorbeeld: rond de oorlog vlogen er acht keer zo veel vlinders rond als tegenwoordig? Fraai bloeiende geneeskrachtige kruiden als blauwe knoop, hondsviooltje, valkruid en rozenkransje, die hier vroeger op het boerenland groeiden, zijn zeldzaam geworden of dreigen zelfs uit te sterven. De bijbehorende insecten volgen. Heidevelden moeten tegen (toren)hoge kosten ontdaan worden van vergrassing, de kwaliteit van het hout in het bos neemt af en jonge vogels sterven door kalkgebrek als gevolg van verzuring door stikstof.

BIOLOGISCH Het goede nieuws is dat we zelf ook iets kunnen doen. Let in de supermarkt op wat je koopt: zo mogelijk producten van Nederlandse bodem, dus geen vlees of soja uit Zuid-Amerika. En bij voorkeur biologisch; in de biologische landbouw is de uitstoot per dier wel hoger, maar wordt de natuur gespaard door het achterwege blijven van kunstmest (onder meer stikstof) en bestrijdingsmiddelen. Daarnaast kun je direct stoppen met harder rijden dan 100 km per uur. De boer heeft de lastigste taak, maar ook de grootste verantwoordelijkheid door het bezit van de grond. Vermijd import van voer uit het buitenland en loop komende lente en zomer eens over je land. Kijk hoeveel vlinders er vliegen en welke plantensoorten er groeien. Als boer ben je heerser over het leven op het land. Een heerser die zijn onderdanen niet kent, wordt echter al snel een dictator. Bezoek ter vergelijking een natuurterreintje dat eruit ziet als een hooiland van vroeger en laat je niet wijsmaken dat de bloemen die daar groeien niet (meer) thuishoren op het platteland.

Door Kees van Reenen

Kees van Reenen
Foto: Kees van Reenen
Valkruid, een oud geneeskruid, is door verzuring door stikstof bijna overal verdwenen.
Kees van Reenen
Foto: Kees van Reenen
Heidevelden vergrassen door stikstof uit de lucht en afplaggen is kostbaar.