Deze week kijken we mee in de familiegeschiedenis van degene die het hoogste beroep had in de gemeente Nijkerk: torenbeheerder Willem van den Brink. Hij had ook een horlogerie en juwelierszaak aan het Singel 21.

De precieze komst van de familie Van den Brink hebben ze niet weten te duiden, maar Henk van den Brink en zijn vrouw Annet hebben de afgelopen tijd wel geprobeerd om een stukje familiegeschiedenis naar boven te halen. Henk: ,,We zijn zelfs op de begraafplaats geweest om geboorte- en sterfdata te achterhalen. We weten niet anders dan dat mijn grootvader Hendrikus van den Brink in 1870 is geboren en in 1898 huwde. In 1912 is mijn vader Willem van den Brink daar geboren. Op dat moment woonden ze dus al op het Singel.”  


Riet van den brink

Grootvader Hendrikus van den Brink, geboren op 30 mei 1870, huwde met Heintje van den Heuvel. Hendrikus had een horloge- en klokkenwinkel op het Singel 21. Henk: ,,Er was vroeger geen gemotoriseerd vervoer, dus mijn grootvader liep met een staartklok op zijn rug van Nijkerk naar Bunschoten om deze af te leveren bij een klant. Grootvader Hendrikus overleed in 1931, 61 jaar oud. Mijn vader Willem heeft in 1935 na het overlijden van zijn broer Frederik Jan de horlogerie voortgezet.”

DE TOREN OP Tijdens de Tweede Wereldoorlog wilden de Duitsers de toren op. Riet, de zus van Henk: ,,Toen mijn vader hoorde dat ze dat van plan waren, heeft hij een papier aan de zaak gehangen waar op stond dat er roodvonk heerste. Hij wilde de sleutels namelijk niet afgeven aan de Duitsers. De Duitsers waren doodsbenauwd voor besmettelijke ziektes. Later hebben we wel een inkwartiering gehad van Duitse soldaten. Toen de Canadezen Nijkerk kwamen bevrijden, heeft mijn vader hen wel mee naar boven genomen. Op deze manier hadden ze een goed zicht op de vijand.”   


Canadezen op de toren - Riet van den Brink

GOUD EN ZILVER In de zaak werden naast horloges en klokken ook servetringen, theelepels en ringen verkocht. Om de winkel te kunnen bevoorraden, kwam er een reiziger langs, de joodse vertegenwoordiger Hochheimer. Hij bracht een koffer vol spullen van de groothandel mee. Riet: ,,Ik kreeg zelf ook weleens wat aan promotieartikelen, bijvoorbeeld een mooi kettinkje. Hij stalde zijn waren uit in onze huiskamer en dat waren hele grote bakken met allemaal goud en zilver. Het was een hele variatie in zilver en goud. Van zilveren rammelaars tot klokken, wekkers reiswekkers en verlovingsringen, maar vooral horloges.” 

KLUSJES Op woensdagmiddag mocht Riet met haar vader mee naar Utrecht, waar hij de verlovingsringen van mensen liet graveren. Riet: ,,Bij een restaurant in de buurt kreeg ik een ijsje met een parapluutje, dat was het leukste onderdeel van de reis.” Riet en Henk deden regelmatig klusjes voor hun vader. Riet: ,,Van een bepaald soort uurwerk werden de onderdelen in pakjes verstuurd. Wij moesten regelmatig naar het postkantoor om horloges te versturen. Vroeger ging dat aangetekend vanaf het postkantoor omdat het waardevolle spullen waren.” Bij grote klokken mocht Riet de gewichten optrekken. Riet: ,,In de winkel stonden diverse klokken en we waren gewend aan het geluid van het getik en het slaan van de uurwerken. Naast de klokken en het zilver en goud heeft mijn vader ook souvenirs verkocht. Zo waren er Nijkerkse lepeltjes met het wapen van Nijkerk.” 


Riet van den brink

Een andere wekelijkse klus was het bezoek van Willem aan het Zusterhuis. ,,In Huize Sint Jozef woonden in die tijd nog nonnen, die in het zwart en wit gekleed waren. Zij hadden een grote klok die hij wekelijks opwond. Ze vonden dat zelf moeilijk en waren bang dat de veren zouden springen. Dit heeft hij altijd gratis gedaan en eens in de tijd gaven ze hem een mooie dikke sigaar mee. Mijn vader was ook degene die het uurwerk van Dokter Lent aandraaide als deze van slag was.” 

De moeder van Henk en Riet stond voorin de zaak in de winkel, terwijl haar man boven in de werkplaats reparatiewerkzaamheden uitvoerde en zelf klokken maakte. Henk: ,,Het was in die tijd heel normaal dat de vrouw des huizes in de winkel stond. Mijn moeder was een goede verkoopster.” 

Buiten stond de strontkar van de gemeente met paarden ervoor en Jan Pollepel -zoals we hem noemden- als koetsier.

Het pand is aardig veranderd in de loop der jaren. Voorin zat vroeger de horlogerie, daar achter de huiskamer en vervolgens de woonkeuken. Henk: ,,De huizen waren nog niet aangesloten op de riolering. We hadden geen achterom, dus moesten we wel met de ton die we als wc gebruikten op de dag dat de tonnen werden opgehaald dwars door de winkel heen lopen. Buiten stond de strontkar van de gemeente met paarden ervoor en Jan Pollepel -zoals we hem noemden- als koetsier. Het was altijd een hele happening.”

EETKEUKEN Riet: ,,Achter de winkel zat de woonkamer met eetkeuken. Daar achter hadden we een plaatjes met een schuur. Vanuit de eetkeuken konden we met een trap naar boven, naar onze slaapkamers. Deze trap werd afgesloten door een luik, zodat de warmte in de keuken bleef. Het luik ging in de winterdagen dicht, wat heel apart was, want die moesten we omhoog duwen als we naar boven wilden. We zaten meestal in de eetkeuken. De woonkamer werd als nette kamer gebruikt voor visite. In de woonkeuken speelde ons leven zich af. De kruidenier liep naar de eetkeuken toe om de bestelling op te nemen. Het huis was één lange smalle pijpenla, maar als kind heb je daar geen idee van. Er stond een haard, een buffet en in de woonkamer stond zelfs een divan waar we op lagen als we ziek waren. Voor mijn moeder was dat het makkelijkst, zodat ze vanuit de winkel een oogje in het zeil kon houden.” 


Willem werkend aan het uurwerk in de toren - Riet van den Brink


Willem werkend aan het uurwerk in de toren - Riet van den Brink

HOOGSTE BEROEP VAN NIJKERK Grootvader Hendrikus was aangesteld als beheerder van de toren. Omdat hij zelfstandige was, was dit een prettige bijbaan voor hem. Henk: ,,Mijn vader heeft die taak van hem overgenomen. Het uurwerk van de klok liep nog niet automatisch en hij moest elke twee dagen er naartoe om de klok aan te draaien. Als klein jongetje keek ik al mee hoe hij het uurwerk met de hand opdraaide. ” Riet: ,,Ik zeg nog regelmatig tegen schoolkinderen dat mijn vader het hoogste beroep in de gemeente Nijkerk had. Als de bedrading van het klokkenspel kapot ging, ging hij met de ladder naar boven om dat te maken. Het was best bijzonder dat hij dit onder alle omstandigheden kon doen, want vaak stond er best veel wind.” 

Hij moest elke twee dagen naar de toren om de klok aan te draaien.

Henk en Riet gingen regelmatig mee als Willem toeristen meenam in de toren voor een bezichtiging. Henk: ,,Ik mocht vroeger vaak mee als er toeristen de toren wilde beklimmen met mijn vader, ik kreeg dan centen, stuivers en dubbeltjes. Dat was voor een kleine jongen een heel fortuin", lacht hij. Riet: ,,Het rondleiden van toeristen hoorde gewoon erbij, we wisten niet beter.”  

BOERENDEUN Elke maandagmorgen, als het Boerenmaandag was, ging Willem naar de toren toe om de beiaardier die de boerendeun speelde technisch te ondersteunen. Henk: ,,Toen er geen markt meer werd gehouden, werd de boerendeun in de middag gespeeld omdat er in de ochtend niets meer te beleven was in de stad.”   

In 1966 Kreeg Willem een hartaanval, daarna kon hij de toren niet meer op. In 1978 overleed Willem, 65 jaar oud. Het uurwerk werd in 1967 geautomatiseerd. Al 18 jaar is Henk beheerder van de toren. ,,Ik begeleid mensen als ze de toren willen beklimmen. Dit betekent wel dat ik in de toeristenmaanden altijd aanwezig moet zijn. Ik geef de mensen graag uitleg over de geschiedenis van de toren en van het uurwerk. Mensen vinden het erg leuk omdat ik zelf als kind al op de toren rondliep en omdat mijn vader het uurwerk verzorgde.” 

Dochter Riet is ook geïnspireerd geraakt door haar vader. ,,Ik maakte toen Nijkerk 600 jaar bestond een kunstwerk waar ik klokken in heb verwerkt. Zo denk ik nog regelmatig terug aan mijn vaders levenswerk.” 

Door Maranke Pater

Riet van den brink
Foto: Riet van den brink
Riet van den brink
Foto: Riet van den brink
Maranke Pater
Foto: Maranke Pater
Het uurwerk van deze klok is door Willem van den Brink gemaakt.
Maranke Pater
Foto: Maranke Pater
Het uurwerk van deze klok is door Willem van den Brink gemaakt.
Riet van den Brink
Foto: Riet van den Brink
Riet van den Brink
Foto: Riet van den Brink
Riet van den Brink
Foto: Riet van den Brink
Riet van den Brink
Foto: Riet van den Brink
Riet van den Brink
Foto: Riet van den Brink
Riet van den Brink
Foto: Riet van den Brink
Kunstwerk gemaakt door Riet van den Brink.