Het uiterlijk van de haven van Nijkerk wordt gedomineerd door de grote bedrijven die hier nog steeds gevestigd zijn. In het oude pand van chocoladefabriek de T.O.C. werden na het vertrek van het bedrijf verschillende bedrijven ondergebracht in wat nu de naam De Havenaer draagt. In een gedeelte zit nog steeds de dropfabriek van de beroemde Harlekijntjes gevestigd. Ernaast staat de grote diervoerfabriek van ABZ Diervoeding, een fabriek die al honderd jaar in Nijkerk staat. 

ABZ Diervoeding is een coöperatie, een vereniging van nu 1750 agrariërs die allemaal lid zijn en gezamenlijk eigenaar zijn van het bedrijf. Marcel Roordink is als boerenzoon na zijn studie in Wageningen voor ABZ Diervoeding komen werken en uiteindelijk doorgegroeid naar een positie in de directie van het bedrijf. ,,Ik ben ooit begonnen als nutricionist, iemand die het voer samenstelt. Qua cultuur is ABZ Diervoeding een familiebedrijf dat een groot deel van haar roots in Nijkerk heeft liggen."  

De opzet van de coöperatie wordt voor het eerst genoemd op 10 juni 1897, als er een 'algemeene vergadering' wordt gehouden. Daarvoor bestond er al een gezamenlijke aankoopvereniging van boeren die samen grondstoffen inkochten.  ,,De bestuursleden werden per buurtschap benoemd. Van Holk, Doornsteeg, Watergoor, Veenhuis, Achterhoek, het Veen, Slichtenhorst, buurtschap Appel en Driedorp, buurtschap Hellehoeve, de Hellebuurt, Diermen, Steenenkamer en de Hoevenbuurt. Die laatsten zijn allemaal Puttense buurtschappen. Putten had vroeger zijn eigen coöperatie, maar deze buurtschappen waren op Nijkerk gericht."

Vroeger had ieder dorp een eigen voercoöperatie. Sommigen hadden er zelfs twee: een katholieke en een protestantseVroeger had ieder dorp of stad een eigen voercoöperatie. Sommigen hadden er zelfs twee: een katholieke en een protestantse. De coöperaties boven de rivieren waren aangesloten bij Cebeco. Nu bestaan er nog steeds negen voercoöperaties die allemaal honderd jaar geleden zijn ontstaan. ,,Het was in dezelfde tijd dat de melkfabrieken, Rabobank, Univé, Interpolis en accountantskantoren zijn ontstaan. Alle middelgrote accountantskantoren zijn uit het coöperatieve blok ontstaan. In een dorp waren er verschillende coöperaties waarbij één boer vaak bij meerdere coöperaties bestuurder was. Dat was vaak de eerste voorzitter van de voercoöperatie.'' 

KLEINE BOOTJES In 1919 werd de  vereniging omgezet in een coöperatie. De reden is niet terug te vinden, mogelijk heeft het te maken met het einde van de Tweede Wereldoorlog. Het bedrijf ontstond oorspronkelijk aan de Stationsweg. In 1924 werd de fabriek aan de haven gebouwd. ,,Voor de aanvoer van grondstoffen was het belangrijk om hier te starten. Met hele kleine bootjes, die Spits genoemd werden kon voer tot 250 ton worden vervoerd. Nu komen deze bootjes hier nauwelijks meer en wordt er gebruik gemaakt van Kempenaars die tot 500 ton kunnen bergen. De schippers meerden aan en namen na de gedane arbeid een borrel in de kroeg Zeemans Welvaren, wat nu de Dolle Joncker is. Er was een open verbinding met de Zuiderzee. Op de muur van het stadhuis is een gedenksteen bevestigd hoe hoog het water bij de watersnood van 1916 heeft gestaan hier, zeker 1,5 meter boven het straatpeil."  De haven bruiste van bedrijvigheid, met de kunstmesthandel Agrarische Unie en de voerfabriek van Van de Bunt als overburen en kistenfabriek De Boer, de glasfabriek en de chocoladefabriek als naaste buurman.

Tekst gaat verder onder de foto

Het bedrijf mag zich inmiddels één van de middelgrote spelers op de markt noemen, al is er geen ambitie om internationaal uit te breiden. ,,We willen eerst ons marktaandeel in Nederland vergroten. Dat lukt geleidelijk door fusies en overnames. Inmiddels hebben we fabrieken in Eindhoven, Markelo en Stroobos. We zijn een landelijke aanbieder van diervoeders en daardoor ook minder kwetsbaar. We richten ons op rundvee, varkens, pluimvee en geiten, eigenlijk alle landbouwhuisdieren." 

STIKSTOFBELEID De boerenprotesten vanwege het stikstofbeleid van de regering raakt ook ABZ Diervoeding. ,,Onze veehouders zitten in onzekerheid, omdat ze niet weten of ze in de toekomst hun bedrijf nog kunnen uitbouwen. Er worden ook bedrijven stilgelegd vanwege milieuaanvragen in het kader van Natura 2000. Bouwend Nederland zal dit gaan merken waardoor de hele bouw stil gelegd kan worden. Wat wij vervelend vinden van de stikstofproblematiek is dat deze gebaseerd is op modellen en aannames, terwijl we toe moeten naar het meten van de emissie. De boeren hebben ontzettend veel gedaan en geïnvesteerd om de stikstofuitstoot te verlagen. Je merkt vooral bij de jonge boeren dat de onzekerheid erin hakt." 

Het zou kapitaalvernietiging zijn als we gaan verhuizenHet bestuur van ABZ Diervoeding heeft nooit de ambitie gehad om te verhuizen. ,,We hebben bij  de A28 een perceel van 3,3 hectare grond waar we een fabriek zouden kunnen bouwen. We zijn al 20 jaar in gesprek met de gemeente en provincie omdat zij ons graag zien vertrekken, maar de schadeloosstelling moet zo groot zijn dat je je af moet vragen of het reëel blijft. Onze hele fabriek staat vol met machines en het zou kapitaalvernietiging zijn als we gaan verhuizen." Toch gaan er ook geluiden op in de stad om ABZ Diervoeding te koesteren. ,,Het is heel bijzonder dat je zo dicht bij het centrum een professionele binnenhaven hebt. Het zorgt voor reuring, dagelijks komen er grote schepen langs om hun lading hier te lossen. Het lijkt ons prima als het een gemengd gebied wordt waar werken en wonen samengaan."  

Vorig jaar werd er nog een artikel gepubliceerd van een Amersfoortse journalist die Nijkerk mooi van lelijkheid noemde mede vanwege de hoge silo van ABZ. ,,Nijkerk deed hem haar denken aan een Noord Engels industriestadje. Onze silo zat zo dicht bij de kern van de stad. Maar dat ligt niet aan ons, de kern is deze kant op gekomen. Wij zaten hier immers het eerst."

Door Maranke Pater