Bedreigingen en intimidaties in de lokale politiek: ‘Politiek is niet voor bange mensen’

Lokale politici krijgen meer en meer te maken met bedreigingen en haatreacties, met name op social media. Agressie en online haat richting lokale bestuurders en raadsleden neemt toe. Volgens onderzoek van regionale omroepen, de NOS en de Nederlandse Vereniging voor Raadsleden, zijn deze vormen van agressie zelfs verdubbeld. Welke middelen heeft de Gemeente Nijkerk om hiertegen op te treden en hoe populair is het ambt van raadslid, wethouder of burgemeester nog als bedreigingen min of meer als vanzelfsprekend bij de functie horen?

door Maranke Pater

Niels Staal zit al twaalf jaar in de Nijkerkse raad en heeft zeker gemerkt dat de mondigheid van burgers is toegenomen. ,,In 2015 is de Gemeente Nijkerk begonnen met burgerparticipatie in de vorm van Samen aan Zet, waarin raadsleden de dialoog met de samenleving aan gingen. Eén van de leerpunten uit die gesprekken is dat we niet het gesprek kunnen aangaan met burgers en kunnen zeggen: ‘zeg maar wat u wil’ maar dat ze duidelijke kaders nodig hebben waarbinnen de gesprekken gevoerd konden worden en binnen welke lijntjes er gekleurd kon worden. We konden goede gesprekken hierdoor voeren en verwachtingen managen.” Met de komst van meer sociale media ziet Staal dat er steeds meer inwoners zijn die digitaal reageren op ideeën, besluiten en voorstellen van de gemeenteraad. ,,Er zijn mondige burgers die live een gesprek met ons aangaan, maar ook inwoners die achter het scherm van hun computer zitten en de veilige grens van een toetsenbord ertussen hebben en dan reageren. Die alleen maar hun teleurstelling uiten en hun gebrek aan vertrouwen in de lokale politiek op internet verwoorden en gaan rellen en schelden. Ze worden niet gehinderd door kennis over hoe dingen echt in elkaar zitten en zeggen op voorhand ‘de gemeenteraad is tegen ons, ze willen ons niet’, enzovoort.” Het maakt volgens hem deel uit van de trend van de gemakkelijke beschikbaarheid van sociale media. Mensen voelen zich relatief veilig en anoniem. ,,Door de algoritmes op social media worden mensen ook sterk bevestigd in hun eigen zorgen en wantrouwen en dan gaat internet op de loop met de feiten. De nuance raakt hierdoor zoek.” 

ASIELOPVANG

Een van de thema’s waardoor politici bedreigingen of vervelende opmerkingen krijgen is asielopvang. Staal: ,,Je kunt verschillend over asielopvang denken. Er zijn mensen die zeggen: we willen graag vluchtelingen opvangen. Anderen zeggen: er moet minder plek voor opvang komen, of helemaal niet. Inwoners en de Gemeente Nijkerk moeten hierover in gesprek met elkaar kunnen gaan. Voor een groot deel is dat de gemeenteraad ook gelukt. In het asieldebat over de gemeente Nijkerk hebben we geluisterd naar de burgers, inwoners van Nijkerkerveen wilden dat de opvang kleinschalig zou zijn, dat er 24/7 beveiliging en toezicht kwam. Er hebben op een constructieve manier met omwonenden van de beoogde locatie en met inwoners van Nijkerkerveen gesprekken plaatsgevonden. Wat hij opvallend vond, was dat tijdens een bijeenkomst over de asielopvang in de kantine van de Veensche Boys het plan werd gepresenteerd door ambtenaren en vertegenwoordigers van de Gemeente Nijkerk en dat er zelfs een bescheiden applaus volgde. ,,Bezoekers van die bijeenkomst vonden dat er echt naar hen geluisterd was. Dat signaal vond ik heel hoopvol. Er is ook een groep mensen die niet het gesprek aan wil gaan, er is altijd ruimte om in te spreken in de gemeenteraad, maar soms blijven inwoners het nog steeds niet eens zijn met standpunten van de Gemeente Nijkerk. Ze zenden voornamelijk, zijn niet ontvankelijk voor argumenten. En dan heb je nog de fase dat mensen zeggen: ik ben het er niet mee eens en wil niet meegaan in de plannen.” 

Op zo’n moment gaat iemand over mijn grens

Er zijn inwoners geweest die hem bedreigd hebben. ,,Er is tegen mij gezegd: ‘Je moet niet raar opkijken als er iets met je kinderen gebeurt’ of: ‘Ik weet waar jouw huis staat’. Op zo’n moment gaat iemand echt over mijn grens. Ik word boos, maar er zijn ook raadsleden of andere vertegenwoordigers van de Gemeente Nijkerk die zich terugtrekken in hun schulp. Dit is echt een heel belangrijk issue: je moet jezelf altijd de vraag stellen: ‘Heeft dit invloed op de manier waarop ik mijn besluitvorming doe?’ Bedreigingen mogen nooit invloed hebben op het werk dat je als volksvertegenwoordiger in de gemeenteraad doet. Dit moet altijd gebeuren op basis van de feiten en je moet als raadslid een gezonde totaalafweging kunnen maken. Alle belangen in ogenschouw ben ik nooit bezweken voor druk en bedreiging.”

(De tekst gaat verder onder de foto)

Niels Staal. - Privéfoto

ERNSTIGE MISDRAGINGEN

Als voorzitter van de raadscommissie heeft hij het meegemaakt dat een inspreker zich zeer ernstig misdroeg tijdens de beraadslagingen over de asielopvang. ,,Ik heb die persoon na overleg verzocht om de zaal te verlaten. We wilden onder zijn condities niet verder met hem in gesprek gaan. Ik kreeg bedreigingen naar mijn hoofd geslingerd waarvan ik dacht: ‘Hoe krijg je het voor elkaar om dit naar mij te roepen? Hoe verzin je het om dat tegen een gekozen volksvertegenwoordiger te doen? Hoe boos je ook bent. Ik raak soms ook gefrustreerd over de situatie in Den Haag, ik zou het nooit in mijn hoofd halen om een volksvertegenwoordiger of een wethouder of burgemeester te bedreigen.” 

PLATFORM

Raadsleden en medewerkers van de Gemeente Nijkerk hebben onderling een platform opgezet waarbinnen excessen gedeeld kunnen worden. ,,Ik heb meegemaakt dat ik om 7.30 uur ‘s ochtends al de meest vreselijke appjes en telefoontjes kreeg van een raadslid of een ambtenaar die bedreigd was. In sommige gevallen kan ik dan heel helder zijn en het advies geven om aangifte te doen. Als Gemeente Nijkerk moeten we een duidelijke norm stellen wat acceptabel en niet acceptabel gedrag is. Zo kunnen we onze volksvertegenwoordigers beschermen. Maar ik denk dat met name ambtenaren de meeste ellende over zich heen krijgen. Zij staan met hun voeten in de klei en gaan met bewoners in gesprek over veranderingen in hun leefomgeving. Als lokale politici moeten wij hen ook een veilige werkomgeving bieden en voor ze opstaan. Bij grensoverschrijdend gedrag treden we op.” 

(De tekst gaat verder onder de foto)

Politie-inzet vlak voor de inzet bij een protestactie. - Donkersgoed Multimedia

WAAROM RAADSLID

Staal vertelt dat het niet anders kan dan dat raadsleden momenten hebben gehad waarop ze gedacht hebben: waarom doe ik dit nog? Waarom moet ik dit accepteren, waarom moet ik hiervoor tekenen en waarom ben ik raadslid geworden? ,,Ik heb ook weleens gedacht, heb ik hier nog wel zin in, maar de volgende dag sta je op en ga je door, je zit er namelijk niet zomaar, je hebt een opdracht van je kiezers om het goed te doen voor de stad en de dorpen. Ik geloof ook niet dat raadsleden van de lijst afgaan vanwege bedreigingen en intimidaties. Dat komt omdat we elkaar altijd vastgehouden hebben en we onze zorgen hebben gedeeld. Onlangs werd burgemeester Mark Boumans van de gemeente Doetinchem verkozen tot Bestuurder van het Jaar. Hij heeft besloten dat de gemeente meer zijn best moest doen voor de vluchtelingenopvang door de Spreidingswet in stand te houden. Dit ging echt tegen de lijn van het vorige kabinet in. Hij stak enorm zijn nek uit maar bleef rustig, verstandig en daadkrachtig. Dat soort rolmodellen, mensen die moedig zijn, die heb je nodig in een gemeentebestuur.” 

Ik zeg altijd tegen nieuwe raadsleden: het is geen beautycontest

Wat heeft hij voor tips voor nieuwe raadsleden? Staal: ,,Ik zeg altijd tegen nieuwe potentiële raadsleden: het is geen beauty contest, je wordt nooit populair, want je doet het nooit voor iedereen goed. De politiek betekent keuzes maken. Kun je ertegen als je ergens naartoe gaat waar iemand hardop tegen je zegt dat je een flapdrol bent? Je ergens over opwinden, je boos over iets maken en iets willen veranderen, dat moeten je drijfveren zijn als nieuwe politicus. Dan komt de rest vanzelf. Bedreigingen en intimidaties, daar kun je je van tevoren niet tegen wapenen. En daarom blijft het belangrijk om helder te maken naar een nieuwe politicus dat iemand er niet alleen voor staat. Politiek is niet voor bange mensen. het vereist moed. We vertellen nieuwe raadsleden dat er toetsenbordridders bestaan. Dit zijn soms mensen met serieuze problemen op een heel ander vlak, iets is er niet goed gegaan in hun leven wat ze vervolgens uiten door te schelden op de politiek in het algemeen. Ik heb mensen wel eens aangesproken, vroeg waarom ze zulke akelige dingen riepen. Als je 1 op 1 met iemand praat over zijn of haar zorgen krijg je een heel ander gesprek. Er zijn ook situaties waarbij geen sprake meer kan zijn van een gesprek en die zijn zorgelijk. Nu de belangrijkste beslissingen zijn genomen over de asielopvang is het ook merkbaar rustiger.”

(De tekst gaat verder onder de foto)

Patricia van Loozen van De Lokale Partij.    ARJEN GERRITSMA GRAPHIC SOUND

Rondom het asieldebat heb ik wel erg boze en gefrustreerde mensen ontmoet.

Patricia van Loozen is al langer raadslid en is ook wethouder geweest en heeft wel intimidaties meegemaakt maar geen bedreigingen ervaren. ,,Rondom het asieldebat heb ik wel erg boze en gefrustreerde mensen ontmoet. Toen ik een man wilde begroeten riep hij hele nare dingen over de raad en op dat moment besloot ik hem alsnog niet te groeten. Hij riep me na dat ik een lafaard was maar dat heb ik letterlijk achter me gelaten. Dit is voor mij geen basis om te communiceren. Hoe lastig ik dat zelf ook vind. Ik geloof erin dat we als raadsleden iedereen in zijn of haar waarde moeten laten.” Bij de gemeentelijke bijeenkomsten over de komst van de asielzoekerscentra was er van alles ingericht aan beveiliging, maar Van Loozen heeft ervaren dat dit nooit nodig is geweest. ,,Je kunt nu echter niet meer onbevangen doen alsof intimidaties en bedreigingen niet meer bestaan. We hebben bij de gemeente een training gehad hoe we ermee om kunnen gaan en hoe we onze grenzen kunnen aangeven. Het is een goede zaak dat nieuwe raadsleden er bewust van zijn dat er iets op hun pad kan komen waar ze niet voor getekend hebben.” Sinds de komst van sociale media is er een ongeremdheid van reageren ontstaan, vindt ze. ,,Vaak zie je dat mensen een mening hebben maar niet alle feiten kennen. Je mag best een mening hebben en anders over iets denken. Ik leg graag uit wat mijn standpunten zijn. Maar ik wil wel de ruimte voelen om iets uit te kunnen leggen. Als iemand het ergens niet mee eens is, dan is dat vaak omdat een besluit hen persoonlijk raakt. Als ze dan emotioneel gaan reageren, dan is de reden ook verder weg. Voor mij blijft dit de drijfveer om op een verbindende manier met de politiek bezig te blijven. Als het erop aankomt, zijn de verschillen in opvattingen namelijk niet zo groot.”

(De tekst gaat verder onder de foto)

Fatima Laghmouchi - Privéfoto

Ik voelde me echt in het nauw gedreven en niet veilig

Fatima Laghmouchi heeft tijdens haar raadswerk een grove belediging meegemaakt en meerdere intimidaties. Laghmouchi: ,De opmerkingen die ik kreeg, werden gedaan in het gemeentehuis. Ik voelde me echt in het nauw gedreven en niet veilig. Ik heb de persoon die de intimidaties uitte direct op artikel 1 van onze grondwet gewezen en ben voor mijn gevoel heel netjes gebleven. Er stonden mensen bij die de intimidaties meekregen en daarover niks zeiden. Dat deed heel veel met mij. Ik denk dat het komt doordat ze zelf ook perplex stonden en een schrikreactie kregen. Het had ook een persoon kunnen zijn met kwade bedoelingen. Ik ben niet boos op dat de omstanders niet ingrepen maar wel teleurgesteld, want dit soort voorvallen vinden in het dagelijks leven ook nog steeds plaats. Als tiener weet ik nog dat ik een keer met mijn moeder over straat liep en dat er toen een mevrouw langsliep en een opmerking maakte: ,,pff, vindt u dat niet te warm?’, wijzend naar haar hijab (hoofddoek).” Als tiener vond ik dat toen al onrechtvaardig en niet ok. Wat ik van het voorval in het gemeentehuis heb geleerd, is dat ik tijdens een vergadering over een gevoelig onderwerp niet meer zo gauw alleen de raadzaal zal verlaten maar altijd iemand mee zal vragen”. Ze woont haar hele leven al in Nijkerk. ,,Toen ik begon als raadslid heb ik wel in mijn achterhoofd gehouden dat het zou kunnen gebeuren dat iemand mij kan intimideren of bedreigen. Ik zie die intimidaties bijvoorbeeld ook in een recent bericht dat gedeeld was op Facebook over de iftar in de bibliotheek. Op dat bericht zijn allerlei nare reacties gekomen zoals; ‘we hoeven hier geen Ramadan’. Niemand van de Nijkerkse moslims dwingt een ander om zich te bekeren. Iedereen is vrij om wel of niet te geloven. De Nijkerkse moslims willen gewoon samenleven en hebben ook hun zorgen en wensen over hun stad of wijk, net als iedere Nijkerker. Het is een angst die in de hoofden van mensen leeft. Mensen zijn angstig, omdat ze meer mensen van kleur in de samenleving zien.” 

GRENZEN AANGEVEN

 Wat maakt dat ze zo angstig zijn? Ze heeft respect voor mensen die op een normale manier met mij in gesprek gaan en hun angsten voorleggen. ,,Dan kunnen we een gesprek daarover hebben. Ik heb het er met mijn dierbaren over gehad. De een zegt ‘je had gewoon niet moeten reageren, mensen lokken je de tent uit en willen dat je gaat happen’ en de ander zegt ‘nee hoor, goed dat je meteen je grens hebt aangegeven’. Dit mag niet en moet ook gewoon niet kunnen om op die manier van mens tot mens met elkaar om te gaan. Als raadslid ben ik gekozen door een deel van de inwoners en dat is echt een heel diverse groep, dus het zijn niet alleen stemmen uit ‘mijn achterban’.” De raad moet naar haar idee een goede afspiegeling van de gemeente Nijkerk zijn. ,,De samenleving bestaat namelijk niet alleen maar uit witte en grijze mannen en vrouwen, maar ook uit jonge mensen, uit mensen van kleur, mensen met een uitdaging enzovoort. Een opmerking als: ‘u vertegenwoordigt ons niet’ is feitelijk onjuist en denigrerend. En daarnaast doe je daarmee de mensen te kort die wel op mij gestemd hebben en voor wie ik sta.Discriminatie begint vaak klein en onopvallend. Als het niet de kop wordt ingedrukt, groeit het uit tot een etter die de hele samenleving kan verzieken.”

(De tekst gaat verder onder de foto)

De boerenprotesten bij de Boni - Henry Hamstra

Je ziet agressie toenemen

Raadsgriffier Aline Verhoef vertelt dat er in de loop der jaren meer gebeurtenissen zijn geweest. ,,Wij noemen agressie als de overkoepelende term. Dat zie je wel toenemen, of het heel veel is, in vergelijking met andere gemeenten, dat weet ik niet. Het is een onderwerp dat ik vaker besproken heb met raadsleden, of waar ze vaker advies over hebben gevraagd. Het gaat om enkele incidenten, zeg een tiental over de afgelopen vier jaar.” Een hele zichtbare is volgens haar de bedreigingen die plaatsvonden na de blokkades van distributiecentra in de gemeente in 2022. ,,De gemeenteraad heeft toen een verklaring laten uitgaan dat deze bedreigingen niet geaccepteerd werden met de strekking: ‘van onze bestuurders en ambtenaren blijf je af’. De raad heeft hier toen één lijn in getrokken.” Ook bij andere thema’s zoals asiel worden incidenten gemeld van intimidatie of bedreiging. De Gemeente Nijkerk heeft een protocol agressie en geweld. Dit klinkt wellicht heel zwaar volgens Verhoef, maar volgens haar staat precies beschreven in het protocol wat ontoelaatbaar gedrag is . ,,Zo is het uitschelden en agressieve taal op sociale media niet acceptabel. Ook het fysiek hinderen, duwen of vastpakken van medewerkers en raadsleden van de Gemeente Nijkerk is ‘not done’.”

VOORZORGSMAATREGELEN

Bij vergaderingen rond een bepaald thema worden voorzorgsmaatregelen genomen. ,,We hadden al huisregels voor het gemeentehuis en een reglement voor de vergaderingen. In de hal van het gemeentehuis is standaard een beveiliger als gastheer aanwezig. Ook mogen bezoekers niet de vergadering verstoren en zijn er verschillende handvatten om op te treden als iemand zich niet gedraagt. Er is een raadsvoorzitter die een bezoeker op verkeerd gedrag kan wijzen en een waarschuwing kan uitdelen. Als iemand zich blijft misdragen, kan deze persoon uit de zaal verwijderd worden.”Nieuwe raadsleden krijgen een standaard training aangeboden over hoe om te gaan met agressie. ,,Hierin leren ze hoe gedrag werkt en hoe ze kunnen reageren als iemand intimiderend of bedreigend overkomt.” Raadsleden kunnen daarnaast altijd terecht bij de burgemeester, als voorzitter van de gemeenteraad. Raadsleden helpen elkaar ook onderling.”

MELDING BIJ POLITIE

Eén keer is er een melding gedaan bij de politie na een incident. Dit is niet zo zwaar als een aangifte. Bij elke melding wordt met de politie afgestemd of iets strafbaar of vervolgbaar is. ,,Er is een onderscheid tussen agressie en bedreiging. Soms spreek je iemand alleen aan, of je neemt andere maatregelen. Feit blijft dat in de wet staat dat een raadslid zonder last zijn of haar stem moet kunnen uitbrengen. Je bent een gekozen raadslid, je moet alle informatie tot je kunnen nemen zonder dat een extern iemand daar invloed op uitoefent. Je mag niet gestuurd worden. Zonder last stemmen is een groot goed.”

EMOTIES LOPEN OP

Op sociale media lopen emoties van gebruikers vaak hoog op. Raadsleden hebben bijvoorbeeld een eigen facebookpagina of instagramaccount en raadsleden mogen zelfstandig reageren. ,,Het is hun keuze hoe ze reageren op een dergelijk bericht. Als er bij de gemeente op het algemene account van de gemeente of de gemeenteraad een intimidatie of bedreiging binnenkomt, gericht aan raadsleden, dan overleggen we altijd met team veiligheid van de gemeente hoe ernstig ze een intimidatie of bedreiging inschatten. Na dat advies kunnen we gaan handelen. Bij vergaderingen rondom een thema dat emoties oproept, kijken we wat we preventief kunnen doen.” Soms blijft een inwoner hardnekkig in gedrag, zoals het versturen van talloze e-mails. ,,We kunnen formeel zeggen op zo’n moment dat we deze e-mails niet meer wensen te ontvangen en dat we er ook niet meer op gaan reageren, zeker als iemand al antwoord heeft gehad. We moeten dat echt formeel markeren voordat we tot deze actie overgaan. Als iemand agressief of bedreigend of intimiderend overkomt of nare dingen zegt, dan kunnen we aangeven dat het onze norm is om op een normale manier met elkaar om te gaan. We geven ze een redelijk antwoord, maar verwensingen of bedreigingen accepteren we niet.”

(De tekst gaat verder onder de foto)

Burgemeester Tinet de Jonge-Ruitenbeek - Aalt Guliker

BURGEMEESTER

Ook burgemeester Tinet de Jonge-Ruitenbeek ging met De Stad Nijkerk in gesprek over bedreigingen in de lokale politiek

Heeft u als burgemeester van Nijkerk zelf te maken gehad met bedreigingen of intimidatie, en zo ja: wat deed dat met u persoonlijk?

,,Nee, deze gemeente is heel vriendelijk voor mij. Soms zijn er weleens mensen boos en dan kunnen ze ook lelijke dingen zeggen, maar ik heb me nooit bedreigd, geïntimideerd of onder druk gezet gevoeld. Wat ik heel interessant vind is dat als iemand iets lelijks zegt op sociale media een ander kan reageren met: ‘Doe even normaal’. Het is mooi als mensen zo voor iemand opkomen. Het is weleens gebeurd dat iemand die ik kende heel boos was. Ik ga dan graag persoonlijk met ze in gesprek, dat is veel krachtiger. Ik zou dan ook graag tegen mensen willen zeggen die het ergens niet mee eens zijn: ‘zoek de wegen die daarvoor bedoeld zijn.’ Ik hoop dat mensen in gesprek willen blijven gaan en dat we eruit komen met elkaar. Dat is heel waardevol. Het is ook heel belangrijk dat mensen elkaar aanspreken op het moment dat er intimidatie of bedreiging van een politicus plaatsvindt en tegen degene zeggen die het veroorzaakt: ‘dit kan helemaal niet’.Dat is veel krachtiger, dan een politicus die zich verweert. Als anderen zeggen: ‘doe even normaal’, dan werkt dat normaliserend.”

Merkt u dat de toon richting lokale bestuurders de afgelopen jaren is verhard?

Er zijn landelijke onderzoeken geweest, , waaruit dit. Toen ik zelf raadslid was, was het best een ruwe tijd. In mijn tijd als raadslid zaten er soms mensen in de raadszaal met spandoeken. Dat heb ik hier nog niet teruggezien. De verruwingen vindt vooral online plaats. Voor mensen lijkt het makkelijker om online ongenoegen te uiten, daar lijkt geen rem te zijn. Niet gepast taalgebruik vindt vooral online plaats omdat mensen voelen: ‘Dit kan ik zonder consequenties online zetten.’

Zijn bedreigingen in een gemeente als Nijkerk anders van aard dan in grote steden, of juist niet?

,,Als je ziet hoe raadsleden in grote steden soms onder druk worden gezet, is dat onvergelijkbaar met onze gemeente. Hier kunnen raadsleden altijd met elkaar over kwesties praten.Ook in onze gemeente bereiden we raadsleden voor op situaties hoe om te gaan met verruwing van het politieke debat. Aan de voorkant zijn er bijvoorbeeld agressietrainingen, die zijn meegenomen in protocollen. Als een raadslid zich belemmerd, geïntimideerd of bedreigd voelt, krijgt het raadslid gericht advies. Het is steeds maatwerk: wat heeft een raadslid nodig? Het komt niet heel veel voor. Je hoort vaak dat bij raden continu sprake is van dit soort situaties. In de tijd dat ik burgemeester ben, kan ik het op anderhalve hand tellen dat er iets voorviel. Daar zit een gradatie in ernst van de situaties in.”

(De tekst gaat verder onder de foto)

Online bedreigingen nemen toe - Pixabay

U was teamchef van de politie in Rotterdam-Delfshaven, een wijk met complexe veiligheidsvraagstukken. Welke lessen uit die periode neemt u nu mee in uw rol als burgemeester?

,,Mijn achtergrond is heel waardevol. Ik heb bij veel verdachten van strafbare feiten aan tafel gezeten, je leert veel over mensen. Als iemand heel boos is, kan deze persoon bepaalde woorden kiezen in een gesprek, of men begint te schrijven vanuit emotie. Dat is niet goed, maar het helpt soms. Als iemand iets heel lelijks of grensoverschrijdends zegt moet je altijd bedenken: wat bedoelt iemand? Ik ben niet heel snel onder de indruk als iemand heel boos is. Wat zegt iemand en wat bedoelt iemand? Voor mij helpt het om de achtergrond te duiden: wat zit er achter de uitbarsting en misschien is er iets wat we voor deze persoon kunnen doen. Een alerte houding wordt bij politici vaak aangeleerd. Ik ben altijd alert als er emotie ontstaat. Ik heb aan tafel mensen heel boos zien zijn over een situatie. Mensen hebben het recht om boos te zijn. Niet iedereen kan gelijk krijgen. Er is een maatschappelijk gelijk en je moet kiezen wat goed is voor het grootste deel van de samenleving. Dat wil niet zeggen dat individuen geen pijn kunnen hebben.”