Ondergang in en van een Joods badhuis: Het levendige water van de Nijkerkse gemeenschap

NIJKERK Inmiddels hebben archeologen de diepere lagen van het Joods reinigingsbad aan de Brink blootgelegd en is een waterput geopend. In het mikwe moest een persoon zich kunnen onderdompelen. Wie waren de gebruikers en wie was de laatste Joodse eigenaar van het recent blootgelegde mikwe?

door Ab van Straalen

In het mikwe (levendig water) kwamen overwegend de getrouwde vrouwen uit de Joodse gemeente na hun maandelijkse periode. De reiniging was symbolisch van aard, als hernieuwde toewijding aan de Almachtige alsook fysieke omgang met haar man. Verder waren rituele wassingen ter voorbereiding op een huwelijk en werd het huwelijks-servies gewassen en ingewijd. Op een kadastrale kaart 1832 betreffende pandjes aan de Brink -ook wel genoemd ‘de Lange Sevenhuijsen’-  staat bij perceel B1129 genoteerd dat een huisje van 33 m2 met erf,  toebehoort aan de ‘Portug. Israel. Gem te Nijkerk’. 

(De tekst gaat verder onder de foto)

Synagogebestuur met feestcommissie en Hartog de Rooij. - Stichting Oud Nijkerk/Ab van Straalen

(De tekst gaat verder onder de foto)

Afdruk van een feestboekje waar Hartog in wordt genoemd.  - Stichting Oud Nijkerk/Ab van Straalen

Als kerkrentmeester en armenbezorger van deze gemeente, meldt Arend van Rees in 1809 in een financieel overzicht, dat deze gemeente 103 ‘zielen’ herbergt en onder andere twintig gulden huurinkomsten had uit een badhuisje, die als bezit te boek staat. Deze eerste Joodse gemeente bezit ook een synagoge - onopvallend gesitueerd in een pakhuis aan de Nieuwstraat. Namens de tweede Joodse gemeente van Nijkerk, geeft dhr. Nihom aan dat zij 109 zielen telt , eveneens een kerkgebouw bezit - de Hoogduitse synagoge aan het Singel - maar doet geen melding van badhuis. 

(De tekst gaat verder onder de foto)

Advertentie van de familie de Rooij in het oorlogsjaar 1941. - Joods Weekblad

PENSION

Een paar decennia later fuseren beide gemeenten. De synagoge aan het Singel vierde haar 125 jarig bestaan feestelijk in 1926. Op het programmaboekje uit die tijd prijkt de naam van Hartog de Rooij als lid van het synagoge-bestuur. In een lijvig onderzoeksrapport ‘de omgang met de Joodse inwoners en Joods vastgoed in de gemeente Nijkerk’ (2024) van historicus Van Renssen, lezen we dat de laatste Joodse eigenaar van het Joods badhuis in 1941 was; Hartog de Rooij uit Putten. Deze Hartog de Rooij was een geboren en getogen Nijkerker en woonde aanvankelijk met Anna Polak aan de Hoogstraat 9 en hun zoon Eddy volgde regulier onderwijs aan de openbare school aan de Gasthuisstraat. Voor de oorlog opende familie de Rooij een pension in Putten waar Hartog ook een tabakszaak had. In de oorlog was de burgemeester van Putten actief betrokken bij de jacht op Joden en liet eerst Eddy arresteren, vervolgens werd Hartog opgepakt en later ook de moeder van het gezin. Een jaar eerder dan de meeste Nijkerkse Joden, werden zij op transport gesteld naar de vernietigingskampen. Hulde aan de burgervader van Nijkerk, Bruins Slot, die geprobeerd heeft de Joodse ingezetenen te bewaren binnen zijn ‘veste’, tot het rampjaar 1943.

(De tekst gaat verder onder de foto)

Struikelstenen van Hartog en zijn gezin in Putten. - Ab van Straalen

Voor de oorlog telde de gekrompen Joodse gemeente circa 61 leden. Na de oorlog keerden slechts vier Nijkerkers terug uit buitenlandse kampen, twee uit kamp Westerbork en zeven personen kwamen terug uit onderduik. Halverwege jaren zestig vorige eeuw, ging de gedecimeerde Nijkerkse gemeente op in de gemeente van Amersfoort. Inmiddels was het badhuisje al in handen geweest van een timmerbedrijf en later werd het een opslag voor drank en het huisje voorzien van een garagedeur. Een hoogbejaarde oud- Nijkerker en tevens onderduiker vertelde bij het zien van een foto restant Joods badhuis:  ,,Een vreemd idee dat misschien een van mijn voorouders een bad heeft genomen in het mikwe.” Een waterput, en restanten van tegels verwijzen niet langer naar ‘levendig water’ (mikwe) maar bepalen ons bij een rijk verleden wat ten onder ging door antisemitisme. ,,Those who fail to learn from history are condemned to repeat it” (Winston Churchill 1948).

(De tekst gaat verder onder de foto)

De voorzijde van de waterput is nu zichtbaar en de achterzijde van het bad met oudere wandtegels. - Ab van Straalen

COLLECTIE UITBREIDEN

Verdere informatie is te lezen in het boekje ‘Van Jubileum naar Catastrofe ‘, dat verkrijgbaar is in de winkel van Museum Nijkerk. In de tijdschriften van het museum zijn ook artikelen over de Joodse historie in Nijkerk gepubliceerd. De online versies van deze tijdschriften is te vinden op museumnijkerk.nl onder publicaties. Zoekterm: Joods of bekijk tabblad onze collectie, kenniscentrum. Museum Nijkerk zal naar aanleiding van de opgraving haar collectie uitbreiden met foto’s, wetenschappelijke rapportages en ‘relikwieën’ afkomstig van het mikwe. Mogelijk volgt er op termijn een maquette van de situatie zoals aangetroffen. Dit zal een aanvulling vormen op de huidige deelcollectie joodse historie van Museum Nijkerk.

Gezocht
In een artikel van J. Vastenburg (tijdschrift Oud Nijkerk 2/3, 1986) wordt gesproken over een doos die hij ter inzage heeft gehad, bevattende het Joods archief van Nijkerk. Nadien is dit nergens meer opgedoken. Indien iemand hierover iets kan vertellen, graag via Museum Nijkerk (info@museumnijkerk.nl) contact opnemen met Ab van Straalen.